سرعت‌گیرهای دانایی در افغانستان

دسته: تحلیل
نویسنده: دکتر نورمحمد نورنیا
1403/06/10
11:12 ق.ظ
بازدید: 23

پایگاه خبری تحلیلی روایت : آموزش اگر قرار باشد به بار بنشیند، باید آزادانه و سکولار صورت بگیرد. سکولار به این معنا که زیر اثر سلیقه‌ها و سفارش‌ها واقع نگردد و مطابق منطق خودش طی مسیر کند. خلاف این، دهان‌بندزدن به آینده است و پیشرفتی در گستره‌ی دانایی حاصل نخواهد شد.افغانستان، سرزمینی است که فرهیخته‌ها در آن از گذشته‌ها شرایط مطلوب زیستی نداشته‌اند. شماری از آنان این آب‌وهوا را ترک گفته و پناهی دیگر گزیده‌اند و عده‌ای هم از این گوشه‌ی قلمرو به آن گوشه در تردد و فرار، عمر به انتها برده‌اند. مولانای بلخی، ناصرخسرو بلخی و ابن‌سینای بلخی از شمار مصداق‌های مدعا در خطه‌ای است که افغانستان خوانده‌ می‌شود؛ وگرنه در ابعاد وسیع‌تر، تعداد این افراد به مراتب بیشتر است.

آموزش اگر قرار باشد به بار بنشیند، باید آزادانه و سکولار صورت بگیرد. سکولار به این معنا که زیر اثر سلیقه‌ها و سفارش‌ها واقع نگردد و مطابق منطق خودش طی مسیر کند. خلاف این، دهان‌بندزدن به آینده است و پیشرفتی در گستره‌ی دانایی حاصل نخواهد شد.

افغانستان، سرزمینی است که فرهیخته‌ها در آن از گذشته‌ها شرایط مطلوب زیستی نداشته‌اند. شماری از آنان این آب‌وهوا را ترک گفته و پناهی دیگر گزیده‌اند و عده‌ای هم از این گوشه‌ی قلمرو به آن گوشه در تردد و فرار، عمر به انتها برده‌اند. مولانای بلخی، ناصرخسرو بلخی و ابن‌سینای بلخی از شمار مصداق‌های مدعا در خطه‌ای است که افغانستان خوانده‌ می‌شود؛ وگرنه در ابعاد وسیع‌تر، تعداد این افراد به مراتب بیشتر است.

بنابراین، یکی از موانع مهم در پروسه‌ی آموزش همین فرهنگ اندیش‌ورستیز است. اندیشمندان کشورها دروازه‌های آینده‌اند و ایجاد ممانعت در برابر زندگی و افکار آنان، خلق بن‌بست است. در چنین شرایط، انسان‌هایی که نخستین قدم‌ها را جهت آموزش برمی‌دارند با دو مشکل روبرو می‌شوند: ناموجودی منابع مطلوب و کمبود راهنمای راهگشا به سوی دانایی آزاد. از یکسو انگیزه و اراده برای آموزش وجود دارد؛ اما منبع آموزشی خردپسند و راهنمای خردورز کم است. از جانبی دیگر تا دلت بخواهد کتاب‌های افسونگر فراوان است. اینجاست که آموزش‌گیرنده یا مشغول یادگیری کتاب‌هایی می‌شود که او را به سوی مسیر دلخواه راهنمایی نمی‌کند یا چیزهایی که سوء دانایی و بدفهمی شناخته می‌شوند بر متعلم تحمیل می‌گردد. نیم عمر را در فراگیری موارد نامربوط سپری می‌کند و نیمی دیگر را برای رهایی از آن بدفهمی‌ها می‌کوشد. هرکدام از ما در شرایطی که قرار داریم، سربازانی هستیم که از چندین جبهه‌ی فکری عبور کرده تا اینجا رسیده‌ایم. هزاران دیو و سیاهی را پشت سر گذاشته‌ایم و چه بسا ندانیم که هنوز ناسنجیدگی‌های فراوان در پندار و افکار ما خانه‌سامان باشد.

همچنین بخوانید: فوزیه کوفی، سازمان ملل را هم‌دست طالبان در خاموش ساختن صدای زنان دانست

حکایت یکی از دوستان را باری ذکر کرده بودم و جا دارد که اینجا مکرر بیاورم. یکی از دوستان که از کودکی آدم بااستعداد و پسر ممتاز صنف بود، به دلیل این که کتاب وجود نداشت، نام هم‌صنفان خود که در حاضری درج‌ شده بود را حفظ کرده بود. هرگاه هم استاد از او می‌خواست شاگردان را حاضر/غایب کند، او نام بچه‌ها را نه از روی کاغذ؛ بلکه از حافظه‌اش می‌خواند. این داستان، ظاهراً خنده‌آور است؛ اما شدیداً ناامیدکننده نیز هست. چون سال‌های درازی بوده که با روشنگری و خردمند در این سرزمین ستیزه صورت گرفته و کتاب‌سوزی‌های تاریخ ما متاسفانه کم نبوده‌اند. این کتاب‌ها همان شاخه‌هایی بوده‌اند که در تاریکی شب به سوی نور دست دراز کرده بودند. استاد رهنورد زریاب در یکی از نوشته‌هایش که عنوان آن «دوره‌های کتاب‌خوانی» است، از قاچاق کتاب به افغانستان سخن گفته است. در تاریخ معاصر کشور ما، دهه‌هایی وجود داشته که شماری از آثار، مضر تلقی می‌شده و حضور آن کتاب‌ها ممنوعه خوانده می‌شده و بنابراین یگانه راه دسترسی به آن کتاب‌ها استفاده به صورت قاچاق بوده. تجربه‌ی خوانشِ به نوبتِ یک کتاب توسط افراد متعدد را همه‌مان داشته‌ایم و همین‌طور مکررخواندن یک کتاب را نیز از سر گذرانده‌ایم. من خط‌خوانی را با کتابی از جمال میرصادقی در مورد رمان یاد گرفتم. در دکان که دستیار پدرم بودم، کتابی را می‌خواندم و نمی‌دانستم چیست و در چه مورد سخن می‌گوید. تلاش پدرم این بود که چشم من با کلمات آشنا شود و تلاش من یک حرف و دو حرف خواندن آن واژه‌ها بود. کتابی بود کهنه که با کاغذی از بسته‌ی سیگار، وقایه و پوش شده بود. بعدها کلیات عشقری را از کنار روضه خریدم و روی صفه‌ی مقابل دکان به بچه‌های محل می‌خواندم. حداقل سه بار خواندن کلیات شعرهای صوفی عشقری یادم می‌آید. این دو کتاب از کتاب‌هایی بودند که به تکرار خوانده‌ام و فرسوده شده بودند.

همچنین بخوانید: فایق: طالبان جنگ علیه پیشرفت افغانستان را جهاد می‌نامند

تازه واردات کتاب از خارج و نشر آن در داخل کشور رونق می‌گرفت که دوباره نوبت سانسور و تفتیش فرارسید و شدیدتر از قبل، آنچه دوباره پیش روی متعلم به عنوان غذای مطبوع گذاشته می‌شود؛ همان سوء برداشت و سوء فهم از مسایل مهم است تا اگر شمار کوچکی از آنان خوشبخت باشند، با گذشت از دهه‌ها که نامش عمر عزیز است، سر از زیر تلنبار تباهی برون کرده نفسی تازه کنند.

در این خوابگاه خرد، غول‌ها همواره بیدار بوده‌اند. در دوره‌هایی که قلت کتاب وجود نداشته، مانعی که جلو آموزش آزاد را گرفته، کلیشه‌های فکری مردم بوده که از سوی نهادهای مختلف اجتماعی به آنان داده می‌شود. مردم نقال و روایتگر که زحمت حلاجی چیزی را نمی‌کشند، بزرگترین دشمنان خردورزی و اندیشه‌اند و شایسته‌ی زندگی ایستا؛ چون سیستمی که آن‌ها در آن پرورش یافته‌اند، سیستمی است که انسان‌ را نه موجودی فعال و خودمدار؛ بلکه فرمانبردار و انتقال‌دهنده بار می‌آورد. اندیشیدن زحمت دارد و انتقال‌دادن سخن دیگران کاری بسیار ساده است. اینان دانایی را به دیگران رساندن سخنانی می‌دانند که از زبان دیگران شده‌اند. آنانی هم که هزینه‌ی دشوار دانایی را می‌پردازند، از سوی این نقالان پیوسته مورد طعن و توهین نیز قرار می‌گیرند و به نادانی و انحراف نیز متهم می‌گردند.

نوشته های مرتبط :