حملات گسترده اسرائیل به نوار غزه، تنها به کشته و زخمی شدن غیرنظامیان و تخریب خانهها و زیرساختهای این منطقه محدود نشده، بلکه بخش بزرگی از میراث مذهبی و تاریخی غزه نیز در جریان این حملات از بین رفته است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، از مجموع ۱۲۷۵ مسجد در نوار غزه، ۱۰۷۶ مسجد بهطور کامل تخریب شده و ۱۶۵ مسجد دیگر نیز در نتیجه حملات آسیب دیدهاند. این میزان از تخریب، مساجد غزه را در شمار مهمترین بخشهای میراث فرهنگی و مذهبی آسیبدیده در جریان جنگ قرار داده است.
یکی از مهمترین این بناها، مسجد جامع عمری در شهر غزه است؛ مسجدی که افزون بر اهمیت مذهبی، سابقهای چند هزارساله دارد و یکی از شناختهشدهترین بناهای تاریخی این شهر به شمار میرود.
پیشینه این مکان به حدود چهار هزار سال پیش بازمیگردد. این بنا در دورههای مختلف تاریخی کاربریهای مذهبی متفاوتی داشته و در برهههایی به عبادتگاه، معبد و کلیسا تبدیل شده است. در دوره اسلامی نیز این مکان به مسجد تبدیل شد و بعدها به نام مسجد عمری شناخته شد.
مسجد جامع عمری در طول تاریخ بارها در نتیجه جنگ، حمله و حوادث طبیعی تخریب و سپس بازسازی شده است. حملات مغولان، زلزله و جنگ جهانی اول از جمله حوادثی بود که به این بنای تاریخی آسیب وارد کرد. با این حال، هر بار بخشهایی از آن دوباره ساخته شد و مسجد بهعنوان یکی از نمادهای تاریخی شهر غزه به حیات خود ادامه داد.
با آغاز جنگ اخیر در غزه پس از حمله حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، اماکن مذهبی نیز از حملات در امان نماندند. مسجد جامع عمری در دسامبر همان سال هدف حمله قرار گرفت و بخشهای گستردهای از آن، از جمله ساختمان اصلی و مناره تاریخی آن، ویران شد.
منتقدان سیاستهای اسرائیل میگویند حجم گسترده تخریب اماکن مذهبی و تاریخی در غزه را نمیتوان صرفاً در چارچوب خسارتهای معمول جنگ بررسی کرد. به باور آنان، نابودی مساجد، کلیساها، بناهای تاریخی و دیگر نمادهای فرهنگی، بخشی از فرایند از بین رفتن میراثی است که نسلهای فلسطینی را به سرزمین و گذشته تاریخیشان پیوند میدهد.
مساجد در جامعه فلسطینی تنها محل برگزاری نماز نیستند؛ این اماکن در طول قرنها بهعنوان مراکز اجتماعی، فرهنگی و مذهبی نیز نقش داشتهاند و بخشی از حافظه جمعی مردم را شکل دادهاند. از همین رو، تخریب گسترده آنها میتواند پیامدهایی فراتر از نابودی یک ساختمان داشته باشد.
در غزه، این تخریبها در شرایطی رخ داده است که بخش بزرگی از شهرها و محلههای مسکونی نیز با ویرانی گسترده روبهرو شدهاند. در نتیجه، بخشی از میراث معماری و تاریخی این منطقه که در طول قرنها از جنگها و تحولات سیاسی جان سالم به در برده بود، در جریان جنگ کنونی از میان رفته یا بهشدت آسیب دیده است.
در کنار مساجد و بناهای تاریخی، درختان زیتون نیز از عناصر مهم هویت و فرهنگ فلسطینیها محسوب میشوند. زیتون برای فلسطینیها تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه بخشی از زندگی، اقتصاد، فرهنگ و پیوند تاریخی آنان با سرزمینشان است. قطع و نابودی گسترده درختان زیتون در مناطق مختلف فلسطین نیز همواره با انتقادهای گسترده روبهرو بوده است.
بر این اساس، منتقدان اسرائیل معتقدند که در کنار جنگ نظامی، میراث فرهنگی و مذهبی فلسطینیها نیز با خطر جدی روبهرو شده است؛ میراثی که از طریق مساجد، کلیساها، بناهای تاریخی، روستاها، زمینهای کشاورزی و درختان زیتون، بخشی از حافظه تاریخی فلسطین را حفظ کرده است.
تخریب مسجد جامع عمری، با پیشینهای چند هزارساله، برای بسیاری از فلسطینیها تنها ویرانی یک مکان مذهبی نیست؛ بلکه نابودی بخشی از تاریخ شهری است که نسلهای مختلف در آن زندگی کردهاند و آثار تمدنها و ادیان گوناگون را در خود جای داده است.
اکنون بخش بزرگی از این میراث در غزه یا بهطور کامل نابود شده و یا در معرض خطر فروپاشی قرار دارد؛ موضوعی که بحث درباره حفاظت از میراث فرهنگی و مذهبی فلسطینیها در جریان جنگ را بیش از پیش جدی کرده است.
