چرا پیوند سیاست و هنر مهم است؟

دسته: تحلیل, معرفی کتاب
نویسنده: محمد ناصر وطنیار
2026/07/02
9:56 ق.ظ
بازدید: 13

پایگاه خبری تحلیلی روایت : مشکل بسیاری از جوامع بحران‌زده این است که میان «سیاست به‌عنوان قدرت‌طلبی» و «سیاست به‌عنوان مشارکت مدنی» تفاوت گذاشته نمی‌شود. از تجربه زیسته خودم بگویم بارها با کسانی گفت‌وگو داشتم که گفته‌اند «ما سیاسی نیستیم» یا «سیاست به ما ارتباط ندارد» این نوعی نگاه نشان‌دهنده گسست میان شهروند و امر سیاسی است. این گسست، به جای آن‌که جامعه را از آسیب‌های سیاست دور کند، زمینه را برای سلطه کسانی فراهم می‌سازد که سیاست را تنها ابزار کسب قدرت و ثروت می‌دانند.

مشکل بسیاری از جوامع بحران‌زده این است که میان «سیاست به‌عنوان قدرت‌طلبی» و «سیاست به‌عنوان مشارکت مدنی» تفاوت گذاشته نمی‌شود. از تجربه زیسته خودم بگویم بارها با کسانی گفت‌وگو داشتم که گفته‌اند «ما سیاسی نیستیم» یا «سیاست به ما ارتباط ندارد» این نوعی نگاه نشان‌دهنده گسست میان شهروند و امر سیاسی است. این گسست، به جای آن‌که جامعه را از آسیب‌های سیاست دور کند، زمینه را برای سلطه کسانی فراهم می‌سازد که سیاست را تنها ابزار کسب قدرت و ثروت می‌دانند.

هانا آرنت، فیلسوف سیاسی قرن بیستم، در تحلیل خود از کنش سیاسی تأکید می‌کند که سیاست عرصه ظهور انسان در فضای عمومی است؛ جایی که انسان‌ها از طریق گفت‌وگو و عمل مشترک، جهان خود را می‌سازند. از دیدگاه آرنت، حذف شدن شهروندان از عرصه عمومی، به معنای از دست دادن امکان تأثیرگذاری بر سرنوشت جمعی است. بر این اساس، بحران سیاسی افغانستان را نمی‌توان تنها بحران نهادهای دولتی دانست، بلکه بخشی از آن بحران فرهنگ سیاسی و ضعف مشارکت مردمی است.

در همین چارچوب، کتاب تازه دکتر ملک ستیز درباره پیوند (سیاست و هنر) اهمیت پیدا می‌کند؛ چون یکی از پرسش‌های بنیادی در علوم انسانی این است که چگونه می‌توان میان قدرت سیاسی و جهان فرهنگی ارتباط برقرار کرد. سیاست بدون فرهنگ، به یک تکنولوژی قدرت تبدیل می‌شود و فرهنگ بدون توجه به سیاست، ممکن است از واقعیت‌های اجتماعی فاصله بگیرد.

آنتونیو گرامشی، متفکر ایتالیایی، بر نقش فرهنگ در شکل‌دهی به قدرت سیاسی تأکید می‌کند. از نگاه او، قدرت تنها از طریق زور و نهادهای رسمی اعمال نمی‌شود، بلکه از طریق تولید معنا، ارزش‌ها و روایت‌های فرهنگی نیز شکل می‌گیرد. بنابراین هنر و فرهنگ می‌توانند هم ابزار بازتولید سلطه باشند و هم وسیله‌ای برای نقد و رهایی اجتماعی.

از سوی دیگر، ژاک رانسیر، فیلسوف معاصر فرانسوی، در نظریه «سیاست زیبایی‌شناسی» استدلال می‌کند که هنر و سیاست رابطه عمیقی دارند؛ زیرا هر دو با مسئله دیده‌شدن، شنیده‌شدن و حضور گروه‌های مختلف در فضای عمومی ارتباط دارند. هنر می‌تواند صداهایی را بازنمایی کند که در ساختارهای رسمی قدرت نادیده گرفته شده‌اند. از این منظر، هنر تنها سرگرمی یا امر زیبایی‌شناختی نیست، بلکه بخشی از فرآیند فهم جامعه و بازسازی رابطه انسان با جهان سیاسی است.

با توجه به شرایط افغانستان، اهمیت چنین رویکردی دوچندان می‌شود. جامعه‌ای که سال‌ها با بحران سیاسی، جنگ و فروپاشی نهادهای مدنی مواجه بوده، بیش از هر زمان دیگر نیازمند بازسازی فرهنگ سیاسی است. یکی از مشکلات اساسی افغانستان، نه فقط بحران قدرت، بلکه بحران فهم سیاست است. زمانی که سیاست از سطح زندگی مردم جدا شود، شهروندان به جای کنشگر بودن، به مخاطب خاموش تحولات سیاسی تبدیل می‌شوند.

با این حال، یک نقد اساسی درباره آثار فکری در حوزه سیاست و فرهنگ این است که نباید تنها در میان نخبگان و محافل دانشگاهی محدود بمانند. جامعه‌ای مانند افغانستان نیازمند آثاری است که مفاهیم پیچیده سیاسی را به زبان قابل فهم عمومی منتقل کند. فهم سیاست زمانی تغییر می‌کند که سیاست از یک امر ترسناک و آلوده، به یک دانش عمومی و ضرورت اجتماعی تبدیل شود.

در نهایت، فکر میکنم پیوند سیاست و هنر را می‌توان پیوند میان عقل و احساس، اندیشه و تجربه انسانی دانست. سیاست به جامعه می‌آموزد که چگونه درباره سرنوشت مشترک خود تصمیم بگیرد و هنر به جامعه کمک می‌کند که این سرنوشت را عمیق‌تر احساس و روایت کند. از این منظر، مطالعه آثاری درباره سیاست و هنر نه فقط یک فعالیت فکری، بلکه بخشی از تلاش برای ساختن جامعه‌ای آگاه‌تر، مسئول‌تر و دارای شهروندان فعال‌تر است.

نوشته های مرتبط :