انقلاب اسلامی ایران؛ تبدیل‌شدن مردم به سوژه سیاسی

دسته: تحلیل
نویسنده: حکیم حکمت
1404/11/20
9:53 ق.ظ
بازدید: 12

پایگاه خبری تحلیلی روایت : از منظر ارنستو لاکلائو، انقلاب‌ها زمانی رخ می‌دهند که «مردم» از یک جمع پراکنده و خاموش، به یک سوژه‌ی سیاسی فعال بدل شوند. در این چارچوب، انقلاب اسلامی ایران نمونه‌ای مهم از فرایندی است که طی آن جامعه‌ای متکثر، با مطالبات گوناگون، توانست خود را در قالب یک هویت جمعی واحد بازتعریف کند و در برابر قدرت مسلط قد علم نماید.

از منظر ارنستو لاکلائو، انقلاب‌ها زمانی رخ می‌دهند که «مردم» از یک جمع پراکنده و خاموش، به یک سوژه‌ی سیاسی فعال بدل شوند. در این چارچوب، انقلاب اسلامی ایران نمونه‌ای مهم از فرایندی است که طی آن جامعه‌ای متکثر، با مطالبات گوناگون، توانست خود را در قالب یک هویت جمعی واحد بازتعریف کند و در برابر قدرت مسلط قد علم نماید.

لاکلائو سیاست را نه صرفاً میدان نهادها و ساختارها، بلکه عرصه‌ی گفتمان، معنا و برساخت هویت‌ها می‌داند. از این دیدگاه، «مردم» یک واقعیت از پیش موجود نیست، بلکه در بستر منازعه و از طریق زبان، نمادها و مفصل‌بندی مطالبات شکل می‌گیرد. در ایران پیش از انقلاب، نارضایتی‌ها گسترده اما پراکنده بود: اعتراض به استبداد سیاسی، وابستگی خارجی، نابرابری اقتصادی، تحقیر فرهنگی و سرکوب دینی. آنچه این نارضایتی‌های متنوع را به یک نیروی تاریخی بدل کرد، توانایی آن‌ها در پیوند خوردن به یک گفتمان مشترک بود.

در انقلاب اسلامی، این پیوند از طریق مفاهیم و نمادهایی شکل گرفت که ظرفیت همگانی داشتند. اسلام، عدالت، استقلال، نفی سلطه و کرامت انسانی، به نشانه‌هایی بدل شدند که گروه‌های مختلف اجتماعی—از روحانیان و بازاریان تا دانشجویان، کارگران و طبقات محروم—توانستند مطالبات خود را در آن بازتاب دهند. از نگاه لاکلائو، این فرایند همان لحظه‌ای است که «مردم» به‌مثابه یک سوژه‌ی سیاسی پدیدار می‌شود؛ سوژه‌ای که خود را در برابر «قدرت مسلط» تعریف می‌کند.

نکته‌ی مهم در تحلیل لاکلائویی این است که وحدت انقلابی به معنای حذف تفاوت‌ها نیست. برعکس، تفاوت‌ها حفظ می‌شوند، اما در ذیل یک افق معنایی مشترک قرار می‌گیرند. انقلاب اسلامی ایران نه محصول توافق نظری کامل، بلکه نتیجه‌ی هم‌صدایی گفتمانی بود. بسیاری از نیروهای حاضر در انقلاب، قرائت‌های متفاوتی از آینده داشتند، اما در یک نقطه مشترک بودند: نفی نظم موجود و مطالبه‌ی تغییر بنیادین.

همچنین بخوانید: امام خمینی؛ رمز پیروزی و راز محبوبیت

در این چارچوب، رهبری نیز نقشی گفتمانی می‌یابد. رهبری انقلابی نه صرفاً فرمان‌دهنده، بلکه نقطه‌ی تمرکز معنا و انسجام است؛ جایی که مطالبات پراکنده می‌توانند به زبان واحدی ترجمه شوند. این امر به «مردم» امکان می‌دهد خود را نه قربانی، بلکه فاعل تاریخ ببینند.

از منظر لاکلائو، موفقیت انقلاب اسلامی ایران را باید در همین تبدیل‌شدن مردم به سوژه‌ی سیاسی جست‌وجو کرد؛ لحظه‌ای که جامعه توانست خود را نام‌گذاری کند، دشمن خود را تعریف نماید و اراده‌ی جمعی‌اش را به کنش سیاسی بدل سازد. این تحول، پیش‌شرط هر انقلاب موفق است؛ زیرا بدون شکل‌گیری «مردم» به‌عنوان یک سوژه‌ی آگاه و متحد، هیچ تغییری پایدار نخواهد بود.

نوشته های مرتبط :