تغییر شکل لباس دانش‌آموزان؛ برگشت به هویت گذشته یا تهاجم فرهنگی(۱)

دسته: تاریخ, تحلیل, فرهنگ, هویت
نویسنده: تحریریه روایت
1402/01/18
4:14 ب.ظ
بازدید: 5

یکی از شاخه‌های شناخت فرهنگ ادوار گذشته هر تمدنی، تاریخ لباس و پوشاک است. با تغییر نوع پوشاک، رفتارهای فرهنگی و اجتماعی آن جامعه نیز می تواند دستخوش تغییر و تحول شود. در هر جامعه مطالعه این بخش از تاریخ رازهای نهفته‌ای در مورد مردم آن دوران را برای ما روشن می‌سازد.

در افغانستان از تصاویر و سکه‌های کوشانی که به دست آمده، برمی‌آید که مردان همه با چپن و پیراهن تا سر زانو ملبس بوده و بعدا جورابی داشتند که پاهایشان را می‌پوشاند. زنان هم مانند مردان از پیراهن، شلوار، کفش، و کمربند استفاده می‌کردند. این رسوم با گسترش اسلام و تلفیق فرهنگ پوششی اسلام با آریانای کهن با تغییراتی اندک، تا سده‌های متوالی در بین اقوام مختلف کشور مانند تاجیک، هزاره و کوچی‌ها معمول و مروج است؛ اما بخش اعظم این فرهنگ بیشتر بین قبایل و عشایر که در ایران زندگی می‌کنند، هنوز پابرجا است.

تا زمان «امیر عبدالرحمن خان» هجمه فرهنگی که بتواند سنت پوشش مردم را به طور کلی تحت تأثیر قرار دهد، حد اقل بین مردمان غیر پشتون رخ نداد. مثلا زنان تا این دوره لباس مناسب داشتند که با چادر بزرگ کتانی که در سر داشتند همراه می‌شد. تنها از زمان امیر عبدالرحمن به بعد (برقه) و چادری یا چهادری ( چهل دری یا چهل درزی) که دیکته شده از جانب استعمار انگلیس بالای مردم شبه قاره بود، معمول شد. استعمار انگلیس در قرن ۱۹ بخش از فرهنگ مردم را نیز تغییر داد. البته اولین هجمه در زمان «امیر دوست محمد خان» بود که نخست رنگ لباس برای هندوباوران ساکن افغانستان را تثبیت کرد که باید لباس آن‌ها به رنگ زرد باشد تا از مسلمانان متمایز شوند. پیراهن تنبان مردانه فعلی هم هرچند شکل توسعه یافته همان لباس مردانه قدیم به نظر میرسید، ولی شاهان افغانستان بیشتر تحت تأثیر استعمار انگلیس و کمپنی هند شرقی، لباس شان به شکل مردم پنجاب و هند و تلفیق از پوشش انگلیسی و هندی درآمدند.

همچنین بخوانید: منابع:طالبان گلبدین حکمتیار را از دیدار و اظهارنظرهای سیاسی منع کرده است

اگر به تصاویری که از شاهان امثال عبدالرحمن خان و امیر حبیب‌الله کلکانی و خوانین هزاره که در اواخر قرن ۱۹ و اوایل بیستم گرفته شده، دقت شود، دیده می‌شود که تفاوت بنیادی بین فرهنگ مردم جنوب با شمال ایجاد شده است.

اما تحول عمیق در فرهنگ لباس پوشیدن با روی کار آمدن امان الله خان رخ داد. وی در نخستین سالگرد استقلال افغانستان در بیست و هشتم اسد ۱۲۹۹ که در پغمان برگزار شد، دستور داد که کسی حق ندارد، تا بالباس‌های روستایی (پیراهن و تنبان) چه قدیمی و چه جدید (برهمنی- هندی) در داخل شهر کابل گشت‌وگذار نماید. وی پولیس را موظف کرد که نوک چنگ کفش‌های کسانی را که از پول یک پیسگی می‌گذشت، قطع کند. وی همچنین پوشیدن دریشی نیکتایی در ادارات دولتی را حتمی کرد. یعنی مبارزه امان‌الله خان بازهم بیشتر فرهنگ پوششی گذشته مردم را هدف قرار داد، البته به نتیجه مثبت و منفی آن فعلا کاری نداریم؛ اینکه واقعا پوشش یک مانع پیشرفت و ترقی بود یا خیر!؟ ولی آنچه مسلم است این‌که رویکرد شاه جوان بسیار شتابزده و تا حدودی هم ستیز با بخش از فرهنگ و اعتقاد مردم بود. همچنین در زمان نادرشاه و ظاهرشاه نیز نه تنها در ادارات دولتی، مکاتب و دانشگاه‌ها، دریشی و نیکتایی لازمی بود که حتا در سینماهای دولتی و پارک‌ها نیز پتلون تقریبا الزامی شده بود. خلاصه اینکه در پوشش و لباس رسمی دولتی در تمام دوره پسین، محمد‌زایی‌ها و حاکمیت خلق و پرچم، دریشی و نکتایی حتمی شده بود.

با این وجود اصلاحات فرهنگی از جمله پوشیدن لباس که از دوران امان‌الله خان شروع شده بود، با واکنش شدید سنت‌گرایان و مذهبیون روبرو گردید. البته در نگاه کلی و قضاوت تتریخ به این موضوع اینکه نه اصلاحات شتابزده امان‌الله خان مبنی‌بر الزامی کردن دریشی و نیکتایی و تراشیدن ریش با فرهنگ و اعتقادات مردم سازگار نبود؛ از طرف هم تطبیق پوشیدن لباس برهمنی که پشتون‌ها سنتی و شاهان قبلی تحت تأثیر آن رفته بودند، هیچ‌کدام با فرهنگ پوششی گذشته مردم سازگار نبود. عبدالرحمن خان تلاش داشت دستار چهل و چند متره پشتون‌ها را برسر تمام بگذارد، از این طرف هم نوه اش امان‌الله می‌خواست با اجبار ریش مردم بتراشد و نیکتایی فرنگ را بر گردن مردم بیاویزد.

همچنین بخوانید: رهبر طالبان دستور سروی کشتزارهای کوکنار را صادر کرد

اما امروز، بدون شک در جوامع معاصر از جمله افغانستان، با توجه به تقسیم‌ کارها و علوم و جامعه، نیاز است که هر قشر از کارگر و دانش آموز و دانش‌جو گرفته تا گارد و خدمه و اکثر افراد اجتماعی با توجه به شغل و تفکیک جایگاه کاری، لباس و پوشش مشخصی داشته باشند. البته نکته مورد توجه این‌که لباس رسمی و غیر رسمی باید از هم تفکیک شود و اجباری در تحمیل پوشش بخشی از یک قوم بر قوم دیگر مطرح نباشد. در ضمن سنت‌ و فرهنگ در کنار اعتقاد گذشته تمامی اقوام و مردم افغانستان نیز لحاظ شود.

قطعا دانش آموزان مکاتب نیاز دارند که لباس مشخصی داشته باشند و … ولی آنچه مهم است نباید از این کار به عنوان تهاجم فرهنگی و تخریب فرهنگ دیگر اقوام استفاده شود.

نوشته های مرتبط :