ویژه‌گی‌های مولوی محمد موسی

دسته: تحلیل
نویسنده: حسیب‌الله ولیزاده
1403/12/25
11:15 ق.ظ
بازدید: 42

پایگاه خبری تحلیلی روایت : نخستین روزهای که به مدرسه رفته بودم، مرد کهن سالی را می‌دیدم که هر روز -باوصف وضعیت ناگواری که داشت و با عصا راه می‌رفت- به اداره‌ی مدرسه می‌آمد. همه‌‌گان از استادان و دانش‌آموزان تا رهگذران به وی احترام ویژه‌ای قایل بودند و بسیار با احتیاط و مؤدبانه به وی ادای ارادت و احترام می‌‌کردند. در آن‌ سال‌های کودکی معنای این همه احترام خاص را نمی‌دانستم و برایم شگفت‌آور بود.

نخستین روزهای که به مدرسه رفته بودم، مرد کهن سالی را می‌دیدم که هر روز -باوصف وضعیت ناگواری که داشت و با عصا راه می‌رفت- به اداره‌ی مدرسه می‌آمد. همه‌‌گان از استادان و دانش‌آموزان تا رهگذران به وی احترام ویژه‌ای قایل بودند و بسیار با احتیاط و مؤدبانه به وی ادای ارادت و احترام می‌‌کردند. در آن‌ سال‌های کودکی معنای این همه احترام خاص را نمی‌دانستم و برایم شگفت‌آور بود.
پسان‌ها دانستم که به‌‌حق این مرد عصا به دست سزاوار چنین احترام خاص بوده‌است.
این مرد عصا به دست، اما بلند قامت و استوار در گرم و سرد روزگار، عالم و فقیه وارسته مولوی محمد موسی رحمه‌الله بود.
از دیروز که خبر درگذشت مولوی صاحب را شنیده‌ام تا همین دم دارم به زندگی پر فراز و نشیب او فکر می‌کنم. به زحمات و تلاش‌های زیادی را که در دوران تحصیل تحمل نموده می‌اندیشم. به صبر و پایداری او فکر می‌کنم. به تلاش‌های خسته‌گی ناپذیر و عزت نفس او می‌اندیشم. صفحات زندگی او را در عالم خیال ورق می‌زنم و با خودم می‌گویم، مولوی محمد موسی چگونه مولوی محمد موسی شد؟
چه چیزی سبب گردید، تا در میان هزاران روحانی او شهرهٔ آفاق گردد و مردم از هرات تا بدخشان از فیوضات علمی وی بهره‌مند گردیدند.
به‌روایت استاد احمد ذکی خاورنیا، پسر ارشد مولوی صاحب محمد موسی و به اساس یادداشت‌ها و خاطرات شاگردان و آشنایان مرحوم، مولوی صاحب محمد موسی رحمه‌الله دارای ویژه‌گی‌های ذیل بوده است. بنده گمان می‌کنم این ویژه‌گی‌ها در تأثیرگذاری مرحوم مولوی محمد موسی رحمه الله نقش بسیار داشته است.
۱- اخلاص و صداقت: کلید شخصیت مولوی محمد موسی رحمه‌الله را این ویژه‌گی تشکیل می‌دهد. او در فراگیری و فرادهی علم و دانش اخلاص زیادی داشته و هرچه می‌کرده، خاص برای خدواند و به خدمت دین بوده است. وی از راه تدریس در پی کسب جاه و مقام نبوده و فقط فی‌ سبیل‌الله درس می‌داده‌است. او از سر اخلاص و صادقانه تدریس می‌کرده و در سخت‌ترین شرایط این مسیر را ادامه داده است.
۲- عزت نفس: مولوی محمد موسی به‌گفته دکتر خلیل‌الرحمان حنانی تخت پادشاهی را به عمامه ملایی برابر نمی‌دانست. مرحوم در حالی‌که یکی از پیشگامان جهاد و مقاومت مردم افغانستان به‌شمار می‌رفت، اما هیچ‌گاه شیفته زر و قدرت نگردید و تا دم مرگ سنگر مدرسه را به هیچ چیزی معامله نکرد. به‌نظرم، وی می‌دانست که جایگاه مناسب و شایسته روحانیون، مدرسه و مسجد است و روحانیون باید این سنگر را حفظ نمایند و فریب جاه و مقام را نخورند.
۳- اصلاح‌ و روشن‌گری: مولوی محمد موسی شدیدا باورمند به اصلاح نظام آموزشی مدارس به‌طور خاص و اصلاح اندیشه دینی به‌طور عام بوده‌است. او سال‌ها پیش برای نخستین‌بار، کتاب ساده و روان «النحو الواضح» را وارد نصاب آموزشی مدرسه عبدلله بن مسعود کرد. در کنار این، در دارالعلوم جامع الانوار که وی سال‌های زیادی ریاست آن‌را به عهده داشت، کتاب‌های معاصر جایگزین کتاب‌های پیچیده قدیمی گردیده بود. به‌عنوان نمونه، دانش‌جویان کتاب‌های هم‌چون: النحو الواضح، صرف و نحو مقدماتی و متوسط، علوم القرآن مناع القطان، الوجیز في أصول الفقه، دکتر عبدالکریم زیدان را می‌خواندند.
۴- کثرت‌گرایی و دیگر پذیری: به روایت دکتر احمد ذکی خاورنیا در کتاب‌خانه مولوی محمد موسی کتاب‌های مختلفی قابل دسترس بوده است. در این کتاب‌خانه، کتاب‌های از سید قطب و مودودی و ابن تیمیه به‌چشم می‌خورده‌است. در کنار این، کتاب‌های مانند تفسیر نمونه و تفسیر علامه طباطبایی نیز در این کتاب‌خانه وجود داشته است.
نویسنده این سطور، پارسال زمانی‌که به دیدار مرحوم مولوی صاحب رحمه‌الله رفتم، وی داشت کتاب «نگرش نو در فهم قرآن» را مطالعه می‌کرد.
مولوی محمد موسی در حالی‌که خود فقیه توانا بود و سال‌های زیادی به‌طور کلاسیک در مدارس دینی درس خوانده بود، اما هیچ‌گاه نگاه تنگ نداشت و از خوان گسترده دانش‌مندان معاصر نیز استفاده می‌کرد و به عبارت ساده‌تر در کنار کتاب‌های زرد، کتاب‌های سفید ورق را نیز می‌خواند.
۵- ثبات و پایداری: مولوی محمد موسی در برابر سختی‌های زندگی همانند کوه‌های هندوکش استوار ایستاد و در برابر تمام دشواری‌ها مبارزه کرد. وی در راه جهاد دو برادر و شماری دیگر از بسته‌‌گان خود را از دست داد، اما هیچ‌گاه از مبارزه دست‌بردار نشد.
۶- اشاعه‌ی معارف اسلامی: مولوی محمد موسی رحمه‌الله به هرجا که می‌رفت، آن‌جا را مدرسه و آموزش‌گاه می‌ساخت. به روایت دکتر احمد ذکی خاورنیا، وی بنیان‌گذار نخستین مکتب در شهرستان پریان پنجشیر است. مرحوم گاهی زیر درختان و گاهی هم بر فراز قله‌ها و صخره‌های هندوکش حلقه درسی برگزار می‌کرد و در اوج جنگ، به پخش و نشر علم و دانش می‌‌پرداخت.

همچنین بخوانید: به خواست خودم، به مدرسه نرفته‌ام

۷- حلال‌خوری و خودداری از اموال شبه‌دار: خوب به یاد دارم که استاد احمد ذکی قصه می‌کرد و می‌گفت: در روزهای سرد و برفی زمستان وظیفه داشتم تا مقدار نان خشک، با شکر و چای هر صبح به مدرسه ببرم تا آغایم چای صبح را صرف نماید. در حالی‌که مدرسه عاشه داشت و نان طلبه‌‌ها حواله می‌گردید، اما آغایم از نان مدرسه نمی‌خورد و من مجبور بودم هر صبح، صبحانه را از خانه تهیه کنم.
۸- فقاهت: یکی دیگر از ویژه‌گی برجسته مولوی محمد موسی رحمه‌الله فقاهت وی است. مرحوم فقیه توانا و آگاه بوده‌است. زمانی‌که روحانیون و مردم در مسئله‌‌ای به بن‌‌بست می‌رسیده‌اند، سخن و فتوای مولوی موسی رحمه‌الله فصل‌الخطاب و حرف آخر به‌شمار می‌رفته‌است. به روایت استاد احمد ذکی خاورنیا، مولوی محمد موسی رحمه‌الله پس از بررسی همه جانبه قضیه فتوا صادر می‌کرده و در صدور فتوا عجله نمی‌کرده‌است. یکی از فتواهای مشهور مولوی محمد موسی، مشروعیت مقاومت مسلحانه در برابر طالبان در دوران مقاومت اول می‌‌باشد. این فتوا در آن‌زمان بر روحیه مقاومت‌گران و در افکار عمومی تأثیر زیادی داشت و آن‌ها را از لحاظ دینی مسلح ساخت و به مبارزه آن‌ها مشروعیت بخشید.
۹- تربیت فرزندان سالم: مولوی محمد موسی فرزندان سالم و مفیدی به جامعه تقدیم نموده است. بدون شک، استاد احمدذکی خاورنیا و استاد مهران موحد خلف شایسته‌ی برای آن مرحوم هستند. در کنار این دو شخصیت برجسته او نیز دختران دانای دارد که اینک مصروف پخش و نشر علم و دانش هستند.
۱۰- زندگی فقیرانه: مولوی موسی مانند هزاران عالم، مبارز و مجاهد فقیرانه اما با عزت زیست و باعزت از دنیا رفت. وی هیچ‌گاه – در حالی‌که می‌توانست- دین، مبارزه و جهاد خود را وسیله امرار معاش و کسب مقام قرار نداد و زیست ساده و بی‌پیرایه و کنج خلوت کتاب‌خانه و مدرسه را بر زندگی پر زرق و برق و پر هیاهوی قدرت و سیاست ترجیح داد.