هویت ملی یا تحمیل تاریخی؟ نقدی بر فراگیرسازی واژه‌ی «افغان»

دسته: تحلیل
نویسنده: فردین عصمت
1404/10/13
10:08 ق.ظ
بازدید: 13

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در کشوری چون افغانستان که تنوع قومی، زبانی و فرهنگی ریشه‌دار است، هیچ نام یا هویت واحدی نمی‌تواند بدون رضایت عمومی و گفت‌وگوی آزاد، نقش چتر ملی را ایفا کند. تحمیل واژه‌ی «افغان» بر کسانی‌که آن‌را نماد حذف، سرکوب و تحقیر تاریخی می‌دانند، نه‌تنها باعث هم‌دلی نمی‌شود؛ بلکه شکاف‌ها را عمیق‌تر می‌سازد.

در کشوری چون افغانستان که تنوع قومی، زبانی و فرهنگی ریشه‌دار است، هیچ نام یا هویت واحدی نمی‌تواند بدون رضایت عمومی و گفت‌وگوی آزاد، نقش چتر ملی را ایفا کند. تحمیل واژه‌ی «افغان» بر کسانی‌که آن‌را نماد حذف، سرکوب و تحقیر تاریخی می‌دانند، نه‌تنها باعث هم‌دلی نمی‌شود؛ بلکه شکاف‌ها را عمیق‌تر می‌سازد.

هویت ملی را نمی‌توان با حذف نظرات مخالف ساخت. اگر هدف هم‌زیستی واقعی است، راهش احترام به همه‌گان است، نه تطهیر یک نام. در یکی از یادداشت‌هایی که روز قبل از روایت نشر شد، تلاش شده بود واژه‌ی «افغان» که سابقه‌ی قومی و محدود دارد، به‌عنوان یک هویت ملی فراگیر و مدنی معرفی گردد. این رویکرد اگرچه در ظاهر آشتی‌جویانه و وحدت‌طلبانه به نظر می‌رسد؛ اما در بنیاد خود حامل همان منطق سلطه‌ی تک‌قومی و سرکوب هویت‌های متکثر در افغانستان است؛ با لعاب «مدنیت» و «شمول‌گرایی».

واژه‌ی «افغان» در بستر تاریخی خود، در ابتدا تنها به قوم پشتون اطلاق می‌شده و نه به تمام ساکنان جغرافیای امروزی افغانستان. منابع معتبر تاریخی، از جمله کتاب «حدود العالم» در قرن دهم میلادی و آثار مورخان اسلامی، این واژه را به‌عنوان یک نام قومی برای پشتون‌ها ثبت کرده‌اند. در متون عربی و فارسی نیز «افغان» همواره به‌عنوان مترادف پشتون یا پختون به‌کار رفته است. این واقعیت زبانی و تاریخی به‌روشنی نشان می‌دهد که استفاده از واژه‌ی «افغان» به‌عنوان هویت ملی برای تمام اقوام ساکن افغانستان، یک تحول معاصر و سیاسی است، نه یک حقیقت تاریخی ریشه‌دار.

این تغییر معنایی، عمدتاً در قرن بیستم و با تصویب قوانین تابعیت، به‌ویژه در دوره حکومت ظاهرشاه و پس از آن، شکل گرفت. به موجب آن، «افغان» نه یک هویت قومی، بلکه یک برچسب ملی معرفی شد که باید بر همه‌ی ساکنان این کشور اطلاق گردد. در حالی‌که اقوامی چون تاجیک، هزاره، اوزبیک، ترکمن و دیگران، از منظر تاریخی و فرهنگی، هرگز خود را با این عنوان تعریف نکرده‌اند و نمی‌کنند. تحمیل واژه‌ی «افغان» به‌عنوان هویت ملی، نوعی خشونت زبانی و فرهنگی است که با اصل تنوع قومی و چندفرهنگی افغانستان در تضاد است.

عن أبي ذرّ رضي الله عنه عن رسول الله ﷺ قال:

«لَيْسَ مِنْ رَجُلٍ ادَّعَى لِغَيْرِ أَبِيهِ وَهُوَ يَعْلَمُهُ إِلَّا كَفَرَ، وَمَنْ ادَّعَى مَا لَيْسَ لَهُ، فَلَيْسَ مِنَّا، وَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ، وَمَنْ دَعَا رَجُلًا بِالْكُفْرِ، أَوْ قَالَ: عَدُوَّ اللَّهِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ إِلَّا حَارَ عَلَيْهِ»

«کسی که بغیر از پدرش خود را به شخص دیگری پیوند دهد، در حالی‌که بداند چنین نیست، کفر ورزیده است و کسی‌که خود را به قوم دیگری نسبت دهد و از آن گروه نباشد؛ چون دروغ گفته و جعل کرده، جای آن دوزخ خواهد بود.»

وقتی چنین یادداشت‌هایی در صفحات خاص نشر می‌شود، پای آن‌ها نظرات تعریف‌آمیز توسط حساب‌های مستعار دیده می‌شود؛ گویی مخاطب واقعی وجود ندارد و نویسنده خود یا همراهانش برای مثبت‌سازی مصنوعی دست به‌کار شده‌اند و تلاش دارند تا یک بحث مناقشه‌برانگیز را به اجماع تبدیل کنند. اما مخاطب امروزی هوشیارتر از آن است که بازی‌های رسانه‌ای را باور کند.

بهتر است به‌جای بزرگ‌کردن یک واژه‌ی مجروح، با واقعیت‌های تاریخی روبه‌رو شویم و یک گفت‌وگوی صادقانه و بی‌پرده را با ملت شکل دهیم. هیچ چتر جعلی نمی‌تواند آفتاب عدالت را بپوشاند.

نوشته های مرتبط :