عبدالغفور لیوال ناخوانده امضا می‌کند

دسته: تحلیل
نویسنده: حکیم حکمت
1404/11/26
9:22 ق.ظ
بازدید: 9

پایگاه خبری تحلیلی روایت : امروز نقدی از عبدالغفور لیوال خواندم بر سخنانی منسوب به محیی‌الدین مهدی مبنی بر این‌که گویا زبان عربی از فارسی برگرفته شده است. اصل ادعا، اگر واقعاً از سوی دکتر مهدی بیان شده بود، طبعاً نیازمند نقد علمی می‌بود؛ زیرا هر دانشجوی مقدماتی زبان‌شناسی نیز می‌داند که عربی و فارسی به دو خانواده زبانی جداگانه تعلق دارند. اما مسئله اساسی این‌جاست که دکتر مهدی صراحتاً نسبت دادن چنین سخنی به خود را رد کرده و آن را کذب دانسته است. پرسش این است: وقتی صاحب‌سخن، اصل انتساب را انکار کرده، موضوع نقد دقیقاً چیست؟

امروز نقدی از عبدالغفور لیوال خواندم بر سخنانی منسوب به محیی‌الدین مهدی مبنی بر این‌که گویا زبان عربی از فارسی برگرفته شده است. اصل ادعا، اگر واقعاً از سوی دکتر مهدی بیان شده بود، طبعاً نیازمند نقد علمی می‌بود؛ زیرا هر دانشجوی مقدماتی زبان‌شناسی نیز می‌داند که عربی و فارسی به دو خانواده زبانی جداگانه تعلق دارند. اما مسئله اساسی این‌جاست که دکتر مهدی صراحتاً نسبت دادن چنین سخنی به خود را رد کرده و آن را کذب دانسته است. پرسش این است: وقتی صاحب‌سخن، اصل انتساب را انکار کرده، موضوع نقد دقیقاً چیست؟

آقای لیوال، بی‌آن‌که درستی و نادرستی این نقل قول را بررسی کند، متنی بلندبالا نوشته تا بدیهی‌ترین مباحث زبان‌شناسی تاریخی را توضیح دهد؛ گویی کشف تازه‌ای صورت گرفته است. این شیوه، بیش از آن‌که نشانه دقت علمی باشد، یادآور همان حکایت طنزآمیز است که می‌گوید: «از کرامات شیخ ما این است، شیره را خورد و گفت شیرین است.» توضیح امر بدیهی، آن هم در غیاب ادعای واقعی، فضیلت علمی محسوب نمی‌شود.

اما اشکال اصلی فراتر از این است. ایشان تنها به تصحیح یک ادعای منتسب بسنده نکرده، بلکه دکتر مهدی را به «سکتاریسم» و «عقده حقارت» متهم ساخته است؛ آن هم بر پایه سخنی که گوینده‌اش آن را انکار کرده است. این شیوه، از نقد علمی فاصله دارد و به قلمرو حمله شخصی نزدیک می‌شود. در سنت فکری ما، نقد یعنی فهم دقیق دیدگاه طرف مقابل، بازگویی منصفانه آن و سپس بررسی استدلالی‌اش. بدون این سه مرحله، آنچه باقی می‌ماند خطابه است، نه پژوهش.

نمونه روش‌مند این انصاف را می‌توان در کار امام محمد غزالی دید. او پیش از آن‌که به رد فلاسفه بپردازد، سال‌ها آرای آنان را مطالعه کرد، نخست «مقاصدالفلاسفه» را نوشت تا دیدگاه‌شان را درست تقریر کند و سپس «تهافت‌الفلاسفه» را در نقدشان نگاشت. این یعنی حتی در اوج اختلاف فکری، رعایت امانت در نقل قول و دقت در فهم، شرط نخست است. اگر ما به خود زحمت ندهیم صفحه شخص مورد نقد را مرور کنیم و موضع رسمی او را ببینیم، چگونه می‌توانیم مدعی انصاف باشیم؟

افزون بر این، تناقض آشکار آن‌جاست که کسی دیگران را به «عقده حقارت» متهم کند، اما خود در مقام قاضی، هیئت منصفه و دادستان بنشیند و بر پایه خبری تأییدنشده حکم صادر کند. چنین رفتاری، بیش از آن‌که نشانه اعتمادبه‌نفس علمی باشد، بیانگر شتاب‌زدگی و پیش‌داوری است. نقد، وقتی بر بنیاد نسبت نادرست بنا شود، هرچند با استدلال‌های درست زبانی آراسته گردد، در اصل بی‌محل و بی‌اثر است.
در نهایت، اگر دغدغه ما حقیقت و سلامت فضای فکری است، نخستین گام اطمینان از صحت انتساب سخن و سپس نقد منصفانه آن است. در غیر این صورت، ما نه به روشن‌شدن حقیقت کمک می‌کنیم و نه به ارتقای گفت‌وگوی علمی؛ بلکه تنها بر دامنه سوءتفاهم‌ها می‌افزاییم.

نوشته های مرتبط :