در قرآنکریم سورهای بنام «قلم» وجود دارد. خداوند در آغاز این سوره به قلم و آنچه قلم مینویسد، سوگند خوردهاست. در قرآن و در زبان عربی به چیزهای باارزش سوگند یاد میشود و سوگند به چیزی نمایانگر اهمیت آن است. از همینرو، این سوگند نشاندهنده ارزش قلم و نوشته است. این همه نشان میدهد که قلم در زندگی بشر ارزش زیادی دارد و از قداست خاصی برخودار است. خط و کتابت که محصول قلم است خطِ فاصل میان مرحله پیشا تاریخ و پس از تاریخ است و نقطه عطفی در تاریخ بشر به شمار میرود.
در مورد قداست قلم همین کافیست که خداوند بزرگ به آن سوگند خورده و بنابر برخی روایت نخستین مخلوق نیز قلم است. نه تنها قلم، بلکه حاصل کارِ قلم که همان نوشته است نیز ارزشمند است. در اینجا کسانیکه قلم به دست میگیرند و مینویسند نیز در برابر خداوند و خلق مسؤولیت دارند و بایست قلم و این ابزار مقدس را در راه درست و به هدف والا به کار برند. مسؤولیت نویسندگان چیست و چه باید کنند؟ در اینجا به گونه کوتاه در این مورد خواهم نوشت.
پیش از اینکه به این پرسش پاسخ بدهم، این نکته را خدمت خوانندگان گرامی عرض میکنم:
غیر قابل انکار است که در میان نویسندگان مانند هر حرفه، مهارت و هنر دیگری آدمهای خوب و بد زیادی وجود دارد. در اینجا منظور از نویسندگان، نویسندگان خوب است. طبعا معیارهای خوبی و بدی نیز نسبی است و هرکس و جامعهای برای خوب دانستن و بد دانستن کارها معیارهای خاص خود را دارد. آنچه در این نوشتهاست، هیچگاه به معنای اتفاق جمعی برآن نیست، بلکه نظر شخصی است و موافقان و مخالفان خود را دارد.
مسؤولیتهای نویسندگان
نویسندگان در برابر دین و جامعه مسؤول هستند و مسؤولیت بزرگی را بر دوش دارند. از اینرو، میتوان مسؤولیتهای نویسندگان را به دو بخش ذیل تقسیم کرد:
یک: مسؤولیتهای دینی نویسندگان
چنانچه در آیات قرآنی و روایات دینی میخوانیم، آدمها در برابر تمام کردارها و رفتارهای خویش پاسخگو و مسؤول هستند و هر کی پاسخگوی اعمال خویش است. در این مورد هیچ استنثای هم وجود ندارد. از همینرو، نویسندگان در برابر خداوند مسؤول هستند و از تک تک آنچه نوشتهاند، حساب پس میدهند. این همه تقاضا میکند تا نویسندگان در هنگام نوشتن نکات ذیل را رعایت کنند:
۱ – خلوص نیت: چنانچه در روایات میخوانیم، پاداش اعمال بستهگی به نیت آدمی دارد و هرکه به اساس نیت خود پاداش کسب میکند. اگر کسی نیت خیر داشته باشد، پاادش خیر به دست میآورد و اگر کسی نیت بد داشته باشد، سزای بدنیتی خود را میبیند. وقتی قلم به دست میگیریم باید از خود بپرسیم، چرا مینویسیم و چه هدفی از نوشتن داریم.
۲ – آخرتاندیشی: ما در باره هر آنچه که مینویسیم روزی در برابر خداوند پاسخگو خواهیم بود. همیشه باید این نکته را به یاد داشته باشیم که در برابر آنچه مینویسیم، مسؤول هستیم و نوشتن یک کار عادی و ساده نیست، بلکه یک مسؤولیت بزرگ و وظیفه ایمانی و وجدانی است.
۳ – انصاف: نویسندگان لازم است در ارایهی نظریات و نوشتههای خود انصاف را رعایت نمایند و حق و عدالت را درنظر بگیرند. عدالت و انصاف نهتنها در برابر همکیشان و موافقان امر شرعی و تکلیف دینی است، بلکه اسلام ما را به انصاف و عدالت در برابر مخالفان و دیگری نیز دستور دادهاست. هر نوع عدول از عدالت و انصاف از لحاظ شرعی و دینی مسؤولیت دارد و فردای روز قیامت مورد بازخواست قرار میگیرد.
۴ – اخلاص: آدمی هر کاری را که انجام میدهد، باید خاص برای کسب رضایت خداوند و خدمت به خلقالله انجام بدهد و در پی جاه، مقام و منصب نباشد و نباید قلم خود را فدای کسب رضایت ارباب قدرت نمایند و در خدمت آنها قرار بدهد. نویسندگان نیز از این قاعده عمومی مستثنا نیستند.
دو: مسؤولیتهای اجتماعی و فکری نویسندگان
نویسندگان همانگونه که در برابر خداوند مسؤول هستند و مسؤولیتهای دینی دارند، در قبال جامعه نیز مسؤولیتهای دارند. نویسندگی یک رسالت دینی، اخلاقی و ایمانی است و نویسندگان چراغ روشنایی جامعه اند و مسؤولیت آگاهسازی تودهها را به دوش دارند. شماری از مسؤولیتهای نویسندگان در قبال جامعه قرار ذیل است:
۱ – بیان حقائق: یکی از مسؤولیتهای نویسندگان اخلاقمدار بیان واقعیتها و حقائق در جامعه است. در دنیایی که هر روز دروغ پخش و نشر میشود و حقائق تحریف میگردند، نویسندگان مسؤولیت دارند تا حقائق را همانگونه که است خدمت مردم تقدیم کنند و در برابر جعل، تزویر، قلب حقائق و تحریف قلمفرسایی نمایند.
۲ – آگاهسازی تودهها: ملتها به آگاهی نیاز دارند و نویسندگان کسانی اند که وظیفه آگاهسازی آنها را به دوش دارند. نویسندگان در جوامع نقش تأثیرگذار دارند و میتوانند در سمت و سو دهی جامعه نقش بازی کنند. مسیر آگاهی تودهها از دهلیز نویسندگان میگذرد و این نویسندگان بزرگ بودهاند که ملتهای بیدار، آگاه و بزرگ ساختهاند. در واقع، در عقب هر ملت آگاه و بیدار، نویسندگان آگاه و بیدار قرار دارند.
۳ – رعایت عفت قلم: نویسندگان خوب هیچگاه حرمت قلم را نمیشکنند و قلم خود را در خدمت ارباب قدرت قرار نمیدهند. آنها به کسی توهین نمیکنند و دیگران را تحقیر نمیکنند. مؤدبانه مینویسند و محترمانه سخن میگویند و از هیچ کسی کینه به دل نمیگیرند و در برابر هیچ کسی عقدهگشایی نمیکنند.
خاتمه:
آنچه تا اینجا بیان کردیم، بخشی از مسؤولیتهای دینی، اجتماعی و فکری نویسندگان است و به عنوان معیار شناخت و تفکیک نویسندگان خوب از نویسندگان بد بهشمار میرود. هرکسی میتواند قلم به دست بگیرد و هرچه خواست بنویسد، اما نویسنده خوب کسی است که نوشتن را یک وظیفه مقدس و واجب دینی، اخلاقی و انسانی میداند و در این راه از هیچ نوع تلاش دریغ نمیورزد و با قلم و قدم خویش در خدمت مردم قرار میگیرد و مخلصانه و مسؤولانه در پی آگاهسازی و بیداری تودهها و بیان حقائق است.
