روز جهانی قدس؛ مناسبتی برای استعمارزدایی از اذهان

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
1404/12/22
10:11 ق.ظ
بازدید: 3

پایگاه خبری تحلیلی روایت : امروز «روز جهانی قدس» است. تا جایی که به یاد دارم، همه‌ساله با فرارسیدن این مناسبت، گفت‌وگوهایی در شبکه‌های اجتماعی میان موافقان و مخالفان برگزاری آن در افغانستان داغ می‌شود. مخالفان معمولاً یک پرسش تکراری را مطرح می‌کنند: مسئله فلسطین چه ربطی به ما دارد؛ ملتی که خود با صدها مشکل داخلی دست‌وپنجه نرم می‌کند؟

امروز «روز جهانی قدس» است. تا جایی که به یاد دارم، همه‌ساله با فرارسیدن این مناسبت، گفت‌وگوهایی در شبکه‌های اجتماعی میان موافقان و مخالفان برگزاری آن در افغانستان داغ می‌شود. مخالفان معمولاً یک پرسش تکراری را مطرح می‌کنند: مسئله فلسطین چه ربطی به ما دارد؛ ملتی که خود با صدها مشکل داخلی دست‌وپنجه نرم می‌کند؟
من در سال‌های گذشته از زاویه‌های مختلف به این موضوع پرداخته‌ام، اما امسال می‌خواهم آن را از منظر نظریات پسااستعماری بررسی کنم.
در گذشته نگرشی در میان مردم حاکم بود که تنها صدای معتبر را صدای فاتحان و زورمندان می‌دانست. این‌که می‌گفتند «تاریخ را فاتحان می‌نویسند»، در واقع به نوعی ناشنیده ماندن صدای قربانیان را عادی جلوه می‌داد. آنچه ارزش داشت، نسب اشرافی جنگاوری و کارنامه‌ای سرشار از فتوحات بود. به قربانی ارجی نهاده نمی‌شد و حتی شکست، نشانه‌ای از سیاه‌بختی تلقی می‌گردید.
اما بعدها دو تحول این نگرش را دگرگون کرد. نخست، دو جنگ جهانی اول و دوم که با فجایع گسترده، نگاه سنتی به قهرمان‌گرایی را متزلزل ساخت و مردم را نسبت به روایت‌های قهرمانانه بدبین کرد. دوم، تحول فکری نیمه دوم قرن بیستم که در آن، به‌جای «قهرمان»، «قربانی» به سوژه تاریخ بدل شد. گفته شد تاریخ غالباً روایت فاتحان است و صدای قربانیان در آن شنیده نمی‌شود. این امر ستمی مضاعف بر قربانیان است: یک‌بار مرگ جسمی و بار دیگر حذف از حافظه تاریخی.
در حوزه نظری نیز این تحول با اندیشه‌هایی همراه بود. میشل فوکو از نسبت «قدرت و دانش» سخن گفت و نشان داد آنچه حقیقت رسمی نامیده می‌شود، غالباً در پیوند با ساختارهای قدرت شکل می‌گیرد. ادوارد سعید، متفکر فلسطینی‌تبار و نویسنده کتاب شرق‌شناسی، نیز نشان داد که تصویر «شرق» در گفتمان غربی تا چه اندازه محصول مناسبات معرفتی پیوندخورده با استعمار بوده است.
با گسترش نظریات پسااستعماری، مفهوم «استعمارزدایی» نیز مطرح شد. استعمارزدایی، یعنی زدودن اثرات از ذهن، فکر و فرهنگ. نمونه‌ای از آن جنبش «رودز باید سقوط کند» است که در سال ۲۰۱۵ در دانشگاه کیپ‌تاون آغاز شد و خواستار برداشتن تندیس سیسیل رودز به‌عنوان نماد استعمارگری گردید.
در حال حاضر، جنبش استعمارزدایی یکی از جنبش‌های پیشرو و پرطرفدار در دانشگاه‌های غربی است. اهالی دانشگاه در غرب تنها خواستار برچیدن نمادهای فیزیکی استعمارگری و سلطه نیستند، بلکه حتی این روند را در گفتمان‌ها، ادبیات و رشته‌های دانشگاهی نیز دنبال می‌کنند. از همین‌جا است که در حال حاضر جنبش طرفداری از فلسطین در دانشگاه‌های غربی رو به گسترش است و از آمریکا تا اروپا و انگلیس طرفدار دارد.
این‌که چرا برخی روشنفکران افغانستان هنوز با تجلیل از روز قدس یا حمایت از فلسطین مخالف‌اند، تا حدی به همین ذهنیت بازمی‌گردد؛ ذهنیتی که ارزش را در کنار ایستادن با قدرت مسلط می‌بیند، نه در دفاع از قربانیان. در این نگاه، قدرت مسلط همان آمریکا، غرب و اسرائیل است و صدای قربانیان صدایی فاقد اعتبار تلقی می‌شود.
در حالی‌که یکی از کارکردهای مهم روز قدس، دقیقاً همین است: استعمارزدایی از ذهن‌ها و اعتبار بخشیدن به صدای ستمدیدگان. اگر قرار است جامعه‌ای عادلانه شکل گیرد، باید صدای معتبر را نه در زبان فاتحان، بلکه در فریاد به‌حاشیه‌رانده‌شدگان و قربانیان جست‌وجو کرد. و چه کسی بهتر از ما این حقیقت را درک می‌کند؛ ملتی که خود نیز تجربه‌ای طولانی از رنج و ستم دارد.