حیوان‌انگاری زنان؛ از غزالی و صدرا تا طالبان

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
1404/10/15
9:35 ق.ظ
بازدید: 17

پایگاه خبری تحلیلی روایت : دیروز ویدیویی دیدم که در آن ملا عبدالله مختار، والی طالبان در ولایت خوست، زنان را با حیواناتی مانند گاو و خر مقایسه می‌کند. این سخنان هرچند زننده و تکان‌دهنده است، اما نه پدیده‌ای تازه است و نه صرفاً محصول ذهن چند ملا یا یک گروه خاص. چنین مقایسه‌هایی ریشه‌ای عمیق در بخشی از سنت فکری و ادبیات مذهبی ما دارد.

دیروز ویدیویی دیدم که در آن ملا عبدالله مختار، والی طالبان در ولایت خوست، زنان را با حیواناتی مانند گاو و خر مقایسه می‌کند. این سخنان هرچند زننده و تکان‌دهنده است، اما نه پدیده‌ای تازه است و نه صرفاً محصول ذهن چند ملا یا یک گروه خاص. چنین مقایسه‌هایی ریشه‌ای عمیق در بخشی از سنت فکری و ادبیات مذهبی ما دارد.

برای نمونه، صدرالمتألهین ملاصدرای شیرازی، یکی از بزرگ‌ترین فیلسوفان جهان اسلام، هنگام تقسیم‌بندی موجودات، زنان را در زمره حیوانات دسته‌بندی می‌کند. او زمانی که از ویژگی‌ها و کارکردهای گروه‌های مختلف حیوانات سخن می‌گوید، تصریح می‌کند که برخی از این حیوانات «برای نکاح آفریده شده‌اند». در این چارچوب، زن نه به‌عنوان انسانِ مستقل، بلکه ذیل کارکرد جنسی و تولیدمثلی تعریف می‌شود.

سخن ملاصدرا زمانی صریح‌تر و مسئله‌دارتر می‌شود که شارح برجسته او، ملاهادی سبزواری، به توضیح این دیدگاه می‌پردازد. سبزواری می‌نویسد که قرار دادن زنان در زمره حیوانات «ایماء لطیفی» است؛ بدین معنا که زنان به‌سبب سستی عقل در ادراک جزئیات و گرایش به زخارف دنیوی، به حیوانات نزدیک‌اند. او تصریح می‌کند که سیرت و منش اغلب زنان شبیه حیوانات است، اما خداوند صورت انسانی به آنان بخشیده تا مردان از دوستی و نکاح با زنان منزجر نشوند. در این نگاه، انسان‌بودن زن امری ظاهری و ابزاری است، نه ذاتی.

اگر چند گام عقب‌تر برویم، به امام محمد غزالی، عارف، متکلم و فقیه نامدار جهان اسلام، می‌رسیم. غزالی زنان را بر اساس خُلق و سیرت به ده نوع حیوان تشبیه می‌کند: خوک، بوزینه، سگ، مار، استر، کژدم، موش، کبوتر، روباه و گوسفند، و «بهترین زن» را زنی با خوی گوسفند می‌داند.

غزالی با تفصیل توضیح می‌دهد که زنِ شبیه سگ یا استر چگونه رفتار می‌کند و ارزش او چگونه به اطاعت، سکوت و سود مادی گره خورده است. در مقابل، وقتی از مرد سخن می‌گوید، او را به حمیت، غیرت، رشک و کنترل سخت‌گیرانه بر زنان فرامی‌خواند و حتی شنیده‌شدن صدای زنان توسط مردان بیگانه را امری ناپسند می‌شمارد.

البته باید افزود که آنچه این علما گفته‌اند، ضرورتاً موضع دین اسلام نیست؛ زیرا به‌گفته برنارد لوئیس، اسلام در اصل دینی برابری‌خواه است و در مقایسه با بسیاری از سنت‌های هم‌عصر خود، جایگاه حقوقی و انسانی تازه‌ای برای زنان به رسمیت شناخته بود. بنابراین آنچه امروز شاهد آن هستیم، نه ضرورتاً برآمده از متن دین، بلکه محصول خوانش‌ها، تفاسیر و سنت‌های فکری‌ای است که در طول تاریخ شکل گرفته‌اند و اغلب رنگ و بوی مردسالارانه داشته‌اند.

نتیجه این سنت، شکل‌گیری نگاهی است که زن را به موجودی فروکاست‌شده، نزدیک به حیوان و فاقد استقلال عقلانی تصویر می‌کند.

طالبان، با تمام خشونت عریان‌شان، از دل همین میراث فکری بیرون آمده‌اند. بیش از ۷۰ فرمان ضدزن طالبان ـ از محرومیت آموزش و کار گرفته تا حذف کامل زنان از فضای عمومی ـ نه انحرافی ناگهانی، بلکه امتداد منطقی این نگاه زن‌ستیزانه است.

اگر قرار است تغییری پایدار در وضعیت زنان به وجود آید، باید میان «دین» و «سنت فکریِ دینی‌شده» تفکیک قائل شد و بی‌ملاحظه این ادبیات زن‌ستیزانه را نقد کرد.

از بطن چنین سنت فکری‌ای، طالبان و صورت‌های مشابه آن ناگزیر زاده می‌شوند.

نوشته های مرتبط :