هژمونی به‌مثابه راهبرد: کاربست اندیشه لاکلائو و موف در بازسازی اپوزیسیون

دسته: تحلیل
نویسنده: محمد ناصر وطنیار
1404/12/02
9:37 ق.ظ
بازدید: 6

پایگاه خبری تحلیلی روایت : برای بستن پرونده موف‌شناسی، می‌توان به کتاب مهم Hegemony and Socialist Strategy (هژمونی و راهبرد سوسیالیستی) اشاره کرد؛ اثری مشترک از Chantal Mouffe (شانتال موف) و Ernesto Laclau (ارنستو لاکلائو) که از برجسته‌ترین مداخلات نظری در اندیشه سیاسی معاصر به شمار می‌آید. این دو نظریه‌پرداز در این کتاب، آسیب بنیادینی را که متوجه سوسیالیسم کلاسیک و جنبش‌های برآمده از آن بود بررسی می‌کنند و به این نتیجه می‌رسند که اتکای صرف به طبقه کارگر برای ایجاد تغییر و تبدیل گفتمان سوسیالیسم به موقعیت هژمونیک، کافی نیست.

برای بستن پرونده موف‌شناسی، می‌توان به کتاب مهم Hegemony and Socialist Strategy (هژمونی و راهبرد سوسیالیستی) اشاره کرد؛ اثری مشترک از Chantal Mouffe (شانتال موف) و Ernesto Laclau (ارنستو لاکلائو) که از برجسته‌ترین مداخلات نظری در اندیشه سیاسی معاصر به شمار می‌آید. این دو نظریه‌پرداز در این کتاب، آسیب بنیادینی را که متوجه سوسیالیسم کلاسیک و جنبش‌های برآمده از آن بود بررسی می‌کنند و به این نتیجه می‌رسند که اتکای صرف به طبقه کارگر برای ایجاد تغییر و تبدیل گفتمان سوسیالیسم به موقعیت هژمونیک، کافی نیست.

به باور آنان، سیاست رهایی‌بخش زمانی می‌تواند به موقعیت هژمونیک دست یابد که نخست «سوژه‌های متنوع اجتماعی» را شناسایی کند و مطالبات متکثر آنان را در قالب یک گفتمان مشترک صورت‌بندی نماید. جنبش‌های زنان، جوانان، اقلیت‌های سیاسی، کنشگران مدنی، و حتی نیروهای مذهبی منتقد، هر یک حامل مطالبات خاصی‌اند که نمی‌توان آن‌ها را به یک تضاد طبقاتی فروکاست. سیاست هژمونیک دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود: از به‌رسمیت‌شناختن تکثر.

اگر این چارچوب نظری را به وضعیت اپوزیسیون ضد طالبان تعمیم دهیم، می‌توان آن را به‌مثابه یک راهبرد عملی نیز فهم کرد. برای مقابله با گفتمان مسلطی که قدرت را غصب کرده و آزادی‌های مدنی ــ به‌ویژه آزادی زنان ــ را سلب نموده است، صرف مخالفت سیاسی یا حتی اتکای نظامی کافی نخواهد بود. آنچه ضرورت دارد، ساختن یک هژمونی بدیل است.

نخست، باید سوژه‌های متنوع اجتماعی شناسایی شوند: زنان و جوانان، اقلیت‌های قومی و مذهبی، شهروندان حاشیه‌ای، فعالان مدنی و نخبگان دانشگاهی، و نیز گروه‌های مذهبی معتدل. هر یک از این نیروها مطالبات مشخص و تجربه‌های متفاوتی از سلب آزادی دارند. اپوزیسیون می‌تواند این مطالبات را در قالب یک گفتمان مشترکِ ضد استبداد و ضد سرکوب صورت‌بندی کند؛ گفتمانی که نه بر حذف تفاوت‌ها، بلکه بر پیوند آن‌ها استوار است.

دوم، از طریق ایجاد «زنجیره هم‌ارزی»، این خواسته‌های متکثر به یکدیگر پیوند می‌خورند و به شکل‌گیری «اراده جمعی» می‌انجامند. زنان باید احساس کنند که مبارزه برای حقوق‌شان در مرکز این گفتمان قرار دارد؛ جوانان باید افق آزادی‌های اجتماعی و مشارکت سیاسی را پیشِ رو ببینند؛ اقلیت‌ها باید امنیت و کرامت را بازیابند. حتی نیروهای مذهبی معتدل می‌توانند از طریق بازتعریف نقش دین در عرصه عمومی، در این چارچوب ادغام شوند. آنچه اهمیت دارد، ساختن یک «ما»ی سیاسی فراگیر در برابر اقتدارگرایی است.

سوم، با تثبیت این پیوندها، امکان شکل‌گیری هژمونی گفتمانی فراهم می‌شود؛ هژمونی‌ای که مقاومت را از سطح یک نیروی پراکنده و محدود فراتر برده و آن را به بدیلی مشروع و اجتماعی تبدیل می‌کند. در این وضعیت، اپوزیسیون نه صرفاً یک نیروی معترض، بلکه حامل اراده‌ای جمعی و نماینده مطالبات متکثر جامعه خواهد بود. حاصل این فرایند، ایجاد اتحادی متکثر است که می‌تواند فشار سیاسی و اجتماعی را افزایش داده و زمینه مشروعیت تغییر را فراهم سازد.

بنابراین، راه برون‌رفت از پراکندگی و ضعف، نه در انحصارگرایی ایدئولوژیک و نه در تکیه صرف بر ابزار نظامی، بلکه در ساختن هژمونی سیاسی نهفته است؛ هژمونی‌ای که بر شناسایی تکثر، پیوند مطالبات، و تولید یک اراده جمعی استوار باشد. در این چارچوب، اپوزیسیون می‌تواند به نیرویی فراگیر و مشروع برای تحول بدل شود؛ نیرویی که از دل جامعه برمی‌خیزد و نه صرفاً از بیرون آن.

نوشته های مرتبط :