خاتونِ بخارا؛ الگوی رهبری زنان تاجیک

دسته: تحلیل
نویسنده: شفیق‌الله احدی
1403/12/22
6:21 ق.ظ
بازدید: 82

پایگاه خبری تحلیلی روایت : نمونه‌های زیادی از زنان مبارز در تاریخ وجود دارد که در بحران‌ها و شرایط سخت، شجاعت و رهبری خود را نشان و جوامع زیادی را از فروپاشی نجات داده‌اند. یکی از این زنان برجسته، خاتون بخارا است که کم و بیش 30 سال حاکم بخارا بود و در برابر هجوم اعراب و امیران دیگر که به سرزمینش چشم طمع داشتند، مقابله و مبارزه کرد. او توانست بحران‌ها را با تدبیر و عقلانیت بی‌نظیر خود مدیریت و از کشورش دفاع کند. یادداشت موجود که بر اساس کتاب «خاتون بخارا» نوشته دکتر عبدالرحیم قنوات نوشته شده، به زندگی خاتون بخارا به‌عنوان نمادی از یک زن سیاست‌مدار، رهبر و مدیر می‌پردازد. این یادداشت تلاش می‌کند تا او را به‌طور مختصر معرفی کرده و به کارنامه‌های درخشان وی پردازد.

در جوامع مردسالار، بحث دربارهٔ زنان، رشادت‌ها، شجاعت‌ها و قربانی‌های آن‌ها معمولاً به‌عنوان تیری به‌سوی ساختار حاکم علیه زنان مطرح می‌شود. در طول تاریخ، فعالیت‌های زنان و قهرمانی‌های آن‌ها نادیده گرفته شده و بسیاری از آنان بیش از مردان تحت ستم، سرکوب و گم‌نامی قرار گرفته‌اند. این ستم نه تنها اجتماعی-سیاسی، بلکه در موارد بسیاری ساختاری بوده است و حتی خانواده‌ها، عزیزان و اطرافیان آن‌ها نیز به نوعی به ستم نسبت به زنان پرداخته‌اند. در کنار محدودیت‌های فضا برای بروز و ابراز وجود زنان، تاریخ همواره شاهد ستم‌های فاجعه‌باری بوده که بر این طبقه تحمیل شده است. با این حال، زنان همواره برای شناسایی حقوق خود و مقابله با این ستم‌ها در میدان نبرد اجتماعی حضور داشته‌اند. به قول معروف، زنان با یک دست گهواره را تکان داده‌اند و با دست دیگر، دنیا را ساخته‌اند. با وجود تحقیر و دست‌کم گرفته شدن، آن‌ها در سیاست و تصمیم‌گیری‌های اجتماعی نیز سهم خود را ایفا کرده‌اند و تاریخ از گام‌های سازنده‌شان محروم نبوده است.
نمونه‌های زیادی از زنان مبارز در تاریخ وجود دارد که در بحران‌ها و شرایط سخت، شجاعت و رهبری خود را نشان و جوامع زیادی را از فروپاشی نجات داده‌اند. یکی از این زنان برجسته، خاتون بخارا است که کم و بیش ۳۰ سال حاکم بخارا بود و در برابر هجوم اعراب و امیران دیگر که به سرزمینش چشم طمع داشتند، مقابله و مبارزه کرد. او توانست بحران‌ها را با تدبیر و عقلانیت بی‌نظیر خود مدیریت و از کشورش دفاع کند.
یادداشت موجود که بر اساس کتاب «خاتون بخارا» نوشته دکتر عبدالرحیم قنوات نوشته شده، به زندگی خاتون بخارا به‌عنوان نمادی از یک زن سیاست‌مدار، رهبر و مدیر می‌پردازد. این یادداشت تلاش می‌کند تا او را به‌طور مختصر معرفی کرده و به کارنامه‌های درخشان وی بپردازد.

خاتونِ بخارا کی بود؟

از خاتون بخارا در آثار مختلف به نام‌های متفاوت یاد شده است. در کتاب اسما‌ء المغتالین از محمد بن حبیب بغداد(۲۴۰ق) نام اصلی او را «ختُک خاتون» آورده است. حسین زرین کوب نیز در مقاله‌ی سرود اهل بخارا همین نام را استفاده کرده است. اما، تاریخ نگار برجسته‌ی اسلام محمد بن جریر طبری از او به نام «قبَج خاتون» یاد کرده است. با این حال نویسنده‌ی کتاب خاتون بخارا می‌گوید؛ اگر قبَج را خوانش نادرست «کَبَک» به حساب بیاوریم، نام اصلی خاتون «کبَک خاتون» بوده است. خاتون بخارا (کبک خاتون) در زمانی می‌زیست که بخارا مورد حمله‌ی ترکان و اعراب مسلمان قرار گرفت. او همسر «خدات بندون» حاکم بخارا بود و بعد از مرگ همسرش به سلطنت رسید. خاتون بخارا در اوایل حکومت خویش مورد اتهامات زیادی قرار گرفت. اهل بخارا و مخالفین وی بر او اتهام رابطه‌ي عاشقانه با چاکر شوهرش بستند و حتا یگانه پسر وی طغشاده را به همان چاکر شوهرش نسبت دادند تا از به قدرت رسیدن وی جلوگیری کرده و کسی دیگری را بجایش به قدرت برسانند.
خاتون بخارا در برابری همه‌ی این دسایس و توطئه‌ها ایستادگی کرده و بخارا را از شر هجوم اعراب و کسانیکه چشم طمع به قلمرو او پس از درگذشت شوهرش داشتند نجات داد و سلسله‌ی قدرت را به نسل‌های بعد از خود نیز انتقال داده و حفظ کرد.

رویا رویی خاتونِ بخارا با چالش‌ها

خدات بندون که بزرگ شهر بخارا و شوهر «خاتون بخارا» بود در نیمه‌های حکومت معاویه از دنیا رفت. از او و خاتون بخارا، پسری به نام طغشاده ماند که خُردسال بود و توانایی حکومت کردن را نداشت. ازینرو در یک اقدام شجاعانه همسر وی «خاتون بخارا» به کرسی قدرت نشست. وی زمانی جایگاه شوهر را گرفت که به گرفتاری‌ها و چالش‌های عمده‌ی زیر مواجه بود:
۱- چالش اول فراراه خاتون بخارا پس از به قدرت رسیدن، مسأله‌ی دشمنان قلمرو و کسانی بود که چشم طمع به سرزمین تحت حاکمیت او داشتند. این عده، با نگاه اینکه او از عهده‌ی اداره‌ی این سرزمین برآمده نخواهد توانست و به قول ابوبکر محمد نرشخی؛«چون پسری وی خُرد بود هرکسی از اهلان به مُلک وی چشم دوختند».
۲- گرفتاری و چالش دوم، بحران مشروعیت حکمرانی وی بود. در این خصوص مخالفان وی با اتهام بستن به این که طغشاده پسر وی از چاکر شوهرش است و گویا خاتون بخارا با وی رابطه داشته است، تلاش می‌کردند تا بحران مشروعیت حکم‌رانی به وجود آورده و سلطنت را از وی بگیرند.
این چالش‌ها به زن مدبری چون او آنچنان قابل تشویش و هراس نبود و آنگونه که در بعدها دیده شد، چالش‌های داخلی را به سادگی و تدبیرِ سنجیده حل کرد. خطر اصلی اما، برای او هجوم اعراب به ماوراءَالنهر و گذشتن شان از رود جیهون بود. با همه‌ی این چالش‌ها او به مبارزه برخواست و به قول نرشخی؛«به روزگار وی، از وی صاحب رائی‌تر کسی نبود و به اصابت رائی مُلک داشت».

نبردهای خاتونِ در برابر تهاجمات اعراب به بخارا

۱- نبرد با عبیدالله بن زیاد

اولین رویاروی «خاتونِ بخارا» پس از کرسی نشینی در پایان سال ( ۵۳‌هـ ق ) در برابر اعراب رخ داد. داستان ازینجا آغاز شد که عبیدالله بن زیاد به سرزمین‌های خراسان هجوم برده، از رود جیهون گذشت و خود را به اطراف بخارا محل حکومت «خاتون بخارا» رسانید. عبیدالله بن زیاد با لشکر ۱۶-۲۴ هزار نفری به بخارا تاخت. ولی «خاتون بخارا» تدبیری سنجید و او را در اطراف بخارا معطل کرد که گویا مهلتی می‌خواهد تا شهر را به وی بدون درگیری تسلیم دهد. عبدالله بن زیاد نیز پذیرفت و ۷ روز به وی مهلت داد. آن هفت روز تمام شد و خاتون بخارا در این مدت به جمع‌آوری قوا، و دریافت حمایت از امیرنشینان دیگر پرداخت، با اتمام هفت روزِ اول نیروهای کمکی نتوانست به او برسد و با ترفندی ۷ روز دیگر را نیز از او مهلت گرفت، تا اینکه قوای کمکی به حمایت او به بخارا رسید. با رسیدن نیروهای کمکی، خاتون بخارا در صف اول، در برابر عبیدالله بن زیاد به جنگ پرداخت. ولی، از آنجایکه اهل بخارا مردمان جنگجو نبودند و نسبت به قوای دشمن ضعیف‌تر بودند، شکست خوردند و در فرجام خاتون بخارا تن به مصالحه داد. چنانکه عبیدالله بن زیاد گفته است؛« تا درختان می‌کندند و ده‌ها را خراب می‌کردند و شهر را نیز خطر بود. خاتون کسی فرستاد و امان خواست. صلح افتاد برهزار هزار درهم. و خاتون مال بفرستاد و عبیدالله مال بگرفت و بازگشت». از حضور خاتون در نبرد با اعراب روایتی جالبی نقل شده است که گویند؛ پس از ختم جنگ چکمه و جوراب خاتون بخارا که به قول نرشخی«از زر بود و مُرصع به جواهر»، از میدان نبرد توسط لشکریان اعراب یافت شد، که نشان از حضور او در میان سربازان و جنگجویانش در برابر دشمن دارد. بعدها چکمه‌ی او را به ارزش ۲۰۰ درهم ارزش گذاشتند. پس از عبیدالله بن زیاد برادران او عبدالرحمن و عبدالله به حکم‌روایی خراسان منصوب شدند که هرکدام به مدتی کوتاهی ماندند و دیگر خاتون بخارا از شر هجوم شان تا مدت‌ها آرام شد.

۲- نبرد با سعید بن عثمان

سعید فرزند خلیفه‌ی سوم اسلام حضرت عثمان است. او که نامش پس از حضرت معاویه برای سلطنت زمزمه می‌شد، مانع کلانی در راه رسیدن یزید به قدرت محسوب می‌گردید. ازین جهت پس از برادران عبیدالله بن زیاد، او را به حکمرانی خراسان برگزیدند و سعید نیز پس از منصوب شدن به حکمرانی خراسان به ماوراءَالنهر شتافت و از رود جیهون گذشت. خطر اینکه با سعید نیز درگیر شود برای خاتون بخارا متصور بود. ازینرو به امیران سُغد، کِش و نِسف پیام فرستاد و طالب حمایت در برابر سعید شد. اما سعید با ۱۲۰ هزار لشکر قبل از رسیدن نیروهای کمکی، به بخارا رسید و خاتون بخارا در اول جهت جلوگیری از تلفات به وی پیشنهاد مصالحه داد. اما، چیزی نگذشته بود که نیروهای کمکی رسیدند و او با شکستن تعهد به جنگ علیه‌ی سعید پرداخت. در ادامه، با خیانت عده‌ی لشکریان خویش به شکست مواجه شد و بازهم پیشنهاد صلح کرد. سعید در برابر مبلغ هنگفت پیشنهاد او را پذیرفت، اما برای اینکه او را کوچک کند از وی خواست تا به احترام او و فرماندهانش تا درب شهر بیاید و او این درخواست نه چندان جوان‌مردانه او را نیز پذیرفت. سعید اما، برای ترسانیدن او عبدالله بن خازم را که سرِ بزرگ، چشم‌های سرخ رنگ و جثه‌ی عظیم داشت با او مقابل کرد. خاتون برای نجات مردمش ناچار به صلح تن داد. ولی سعید از او خواست تا جهت ثبات این تعهدِ صلح، باید گروگان‌های را نیز به او بدهد. خاتون بخارا با تدبیر سنجیده، عده‌ی از مخالفین خود را که تهمت ناپاکی به او بسته بودند به سعید تسلیم داد و سعید به سمرقند رفت. پس از بازگشت سعید از سمرقند، خاتون بخارا از وی خواست تا گروگان‌ها را به او باز گرداند. اما سعید این درخواست او را نپذیرفته و گروگان‌ها را با خود برد و سرانجام توسط همان گروگان‌ها به قتل رسید. خاتون بخارا پس از آن مدت زیادی در آرامش به سر برد و امور رهبری را با تدبیر و اقتدار به انجام رساند. شجاعت و ایستادگی او سبب حفظ بخارا و انتقال قدرت به نسل‌های بعد از او شد.

جمع‌بندی

زنان در طول تاریخ با سرکوب مواجه بوده‌اند، با قدرت مردانه مبارزه کرده‌اند، و اگر صلاحیت رهبری به آنها داده شده است، با تدبیر رهبری کرده اند و از بحران‌های کلان سیاسی موفقانه عبور نمودند. خاتون بخارا نمونه‌ی بارزی ازین بانوان است که در خراسان بزرگ رشد یافت، تربیه شد و در طول ۳۰ سال حکومت در بخارا امور آنجا را مدبرانه رهبری کرد. در برابر تهاجمات بزرگ و لشکر کشی‌ها ایستاد و با جنگ و دیپلماسی قلمرو خود را از تاراج و زیر ستم قرار گرفتن نجات داد. او چون زنانی دیگر همواره در معرض قضاوت نیز بود. آنگونه که زنان این عصر در معرض قضاوت اند.
خاتون بخارا زنی بود شیرین و با جمال؛ این جمال به او درد سرهای زیادی آفرید. مردم بخارا بر علاه اتهام ارتباط با چاکر شوهرش، به او اتهام رابطه داشتن با سعید را نیز بستند که داستان طولانی دارد و هرگز هردو اتهام هرگز ثابت نشده است. اما، نام خاتون بخارا چون الگوی رهبری زنانِ تاجیک با رشادت، شهامت، ایستادگی و رهبری گره خورده و به نمادِ رهبری در تاریخ تبدیل شده است.

نوشته های مرتبط :