بردهداری یکی از تاریکترین فصلهای تاریخ بشر است؛ سیستمی که انسان را به کالا و دارایی بدل میکرد و قرنها بر جوامع انسانی سایه انداخت. با وجود لغو رسمی بردهداری در بسیاری از کشورها، این پدیده هرگز بهطور کامل از میان نرفت و امروز در قالبهای مدرن همچون قاچاق انسان، کار اجباری کودکان، بهرهکشی جنسی و کار مهاجران همچنان ادامه دارد. بررسی گذشته و حال بردهداری نشان میدهد که این نظام استثماری تنها شکل خود را تغییر داده و همچنان میلیونها نفر قربانی آن هستند.
تاریخچه بردگی و گذشته انسانها
بردهداری از دوران باستان وجود داشته و نخستین شواهد آن به حدود ۱۱۰۰۰ سال پیش و انقلاب نوسنگی بازمیگردد. در تمدنهای بزرگ مانند مصر، یونان و روم، بردگان بخش جداییناپذیر اقتصاد و ساختار اجتماعی بودند. آنان بهعنوان نیروی کار در کشاورزی، ساختوساز و حتی در ارتش به کار گرفته میشدند. در بسیاری از جوامع، فرزندان بردگان نیز بهطور خودکار برده محسوب میشدند و هیچ حقی برای آزادی نداشتند.
با گسترش تجارت جهانی در قرون شانزدهم تا نوزدهم، بردهداری وارد مرحلهای تازه شد. میلیونها آفریقایی بهزور از سرزمینهایشان ربوده و به قارههای آمریکا و اروپا منتقل شدند. این تجارت برده، که به «مثلث بردهداری» شهرت یافت، سودهای کلانی برای قدرتهای استعماری به همراه داشت و پایههای اقتصاد نوین غرب را تقویت کرد.
سوءاستفاده کشورهای غربی و بردهداری استعماری
قدرتهای اروپایی و سپس ایالات متحده، بردهداری را به ابزاری برای توسعه اقتصادی و سلطه سیاسی بدل کردند. مزارع پنبه، شکر و قهوه در آمریکا و کارخانجات صنعتی اروپا بر دوش بردگان آفریقایی بنا شد. این نظام نه تنها میلیونها انسان را از آزادی محروم کرد، بلکه فرهنگها و جوامع آفریقایی را نابود ساخت و تبعیض نژادی را نهادینه کرد.
حتی پس از لغو رسمی بردهداری در قرن نوزدهم، کشورهای غربی همچنان از شیوههای استثماری بهره بردند. استعمار در آفریقا و آسیا، کار اجباری و بهرهکشی از منابع طبیعی را ادامه داد. گزارشهای اخیر نشان میدهد که برخی شرکتهای بزرگ غربی هنوز از نیروی کار ارزان و شرایط شبهبردهداری در صنایع پوشاک، کشاورزی و معادن کشورهای فقیر سود میبرند.
این سوءاستفادهها نه تنها میراث تاریخی بردهداری را زنده نگه داشته، بلکه شکافهای اجتماعی و اقتصادی میان شمال و جنوب جهانی را عمیقتر کرده است.
چرایی لغو بردهداری و شرایط امروز
لغو بردهداری نتیجه مبارزات طولانی انسانهای آزاده، جنبشهای اجتماعی و فشارهای سیاسی بود. در قرن نوزدهم، بسیاری از کشورها تحت تأثیر جنبشهای ضدبردهداری و انقلابهای اجتماعی، قوانین لغو بردهداری را تصویب کردند. با این حال، سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۹ با تصویب پیمان توقف قاچاق و بهرهکشی از انسانها، گامی جهانی برای مقابله با اشکال نوین بردهداری برداشت و روز دوم دسامبر را «روز جهانی لغو بردهداری» نامید.
امروز، بردهداری در قالبهای مدرن همچنان وجود دارد. براساس آمار سال ۲۰۱۵، بیش از ۲۱ میلیون نفر در شرایط کار اجباری زندگی میکنند و این نظام سالانه حدود ۱۵۰ میلیارد دالر سود غیرقانونی برای سودجویان فراهم میکند. قاچاق انسان، کار کودکان، ازدواج اجباری و بهرهکشی جنسی از مهمترین اشکال بردهداری معاصر هستند. طبق آمار سازمان جهانی کار، در سال ۲۰۱۵ حدود ۱۶۸ میلیون کودک در سراسر جهان مشغول به کار بودهاند.
فقر، تبعیض اجتماعی، فساد و نبود دسترسی به آموزش از عوامل اصلی تداوم بردهداری مدرناند. قربانیان اغلب از میان اقشار ضعیف، مهاجران و زنان انتخاب میشوند و در چرخهای بیپایان از استثمار گرفتار میمانند. سازمانهای بینالمللی همچون سازمان جهانی کار و کمیسیون اروپا تلاش دارند با تصویب پروتکلها و پیمانهای جدید، کشورها را ملزم به شناسایی و حمایت از قربانیان کنند.
با این وجود، جهان پیش از لغو بردهداری، جهانی بود که انسانها بهعنوان دارایی خریدوفروش میشدند؛ اما پس از لغو رسمی، این پدیده تنها شکل خود را تغییر داد و امروز در قالبهای مدرن همچنان قربانی میگیرد. مبارزه با بردهداری نیازمند همکاری جهانی، عدالت اجتماعی و اراده سیاسی است تا آزادی و کرامت انسانی برای همه افراد به واقعیت بدل شود.
