تاجیک چرا قوم‌گرا نمی‌شود؟

دسته: تحلیل
نویسنده: شفیق‌الله احدی
1404/07/15
10:11 ق.ظ
بازدید: 88

پایگاه خبری تحلیلی روایت : جامعه‌ی تاجیک، در عمق تاریخی و فرهنگی خود، هیچ‌گاه بر محور قوم‌گرایی استوار نبوده است. تاجیک نه به عنوان یک قوم، بلکه به مثابه‌ی یک فرهنگ، یک تفکر و یک خاستگاه تمدنی تعریف می‌شود. او در طول تاریخ، بیش از آن‌که در جغرافیای قومیت زندگی کند، در فضای اندیشه و دانش زیسته است. اگرقومی در تاریخ سیاسی افغانستان با خشونت و جنگ تعریف می‌شود، تاجیک با قلم، سخن و دانایی معنا می‌یابد. همین ویژگی است که او را از دایره‌ی قومیت فراتر می‌برد و در گستره‌ی ملیت قرار می‌دهد.تاجیک هرگز در چارچوب قبیله محصور نبوده است. در خانه‌ی تاجیک، زبان، فرهنگ و اندیشه بر خون و نژاد اولویت دارد. به همین دلیل است که تاجیک را نمی‌توان در صف قوم‌گرایان جای داد؛ زیرا قوم‌گرایی، تضاد مستقیم با روح فرهنگی و عقلانیت تاریخی او دارد. این یادداشت کوتاه بر همین امر متمرکز است.

جامعه‌ی تاجیک، در عمق تاریخی و فرهنگی خود، هیچ‌گاه بر محور قوم‌گرایی استوار نبوده است. تاجیک نه به عنوان یک قوم، بلکه به مثابه‌ی یک فرهنگ، یک تفکر و یک خاستگاه تمدنی تعریف می‌شود. او در طول تاریخ، بیش از آن‌که در جغرافیای قومیت زندگی کند، در فضای اندیشه و دانش زیسته است. اگرقومی در تاریخ سیاسی افغانستان با خشونت و جنگ تعریف می‌شود، تاجیک با قلم، سخن و دانایی معنا می‌یابد. همین ویژگی است که او را از دایره‌ی قومیت فراتر می‌برد و در گستره‌ی ملیت قرار می‌دهد.

تاجیک هرگز در چارچوب قبیله محصور نبوده است. در خانه‌ی تاجیک، زبان، فرهنگ و اندیشه بر خون و نژاد اولویت دارد. به همین دلیل است که تاجیک را نمی‌توان در صف قوم‌گرایان جای داد؛ زیرا قوم‌گرایی، تضاد مستقیم با روح فرهنگی و عقلانیت تاریخی او دارد. این یادداشت کوتاه بر همین امر متمرکز است.

ملی‌گرایی تاجیک؛ از احمدشاه مسعود تا استاد ربانی

در تاریخ معاصر افغانستان، دو چهره‌ی بزرگ سیاسی و فکری تاجیک‌ها چون دو قله‌ی استوار ایستاده‌اند: احمدشاه مسعود و استاد برهان‌الدین ربانی. هر دو، فراتر از مرزهای قومی و محلی اندیشیدند. مسعود، با تمام تعلقات زادگاهی‌اش، هیچ‌گاه خود را فقط پنجشیری یا صرفن تاجیک تعریف نکرد؛ او افغانستانی می‌اندیشید. در جبهه‌ی او از هر قوم و منطقه‌ای حضور داشتند. ربانی نیز چنین بود؛ نه بدخشی بود و نه صرفاً رهبر یک گروه قومی. او با زبان دین، اندیشه و سیاست، از وحدت ملی سخن می‌گفت.

با این حال، امروز می‌بینیم که جامعه‌ی تاجیک کمتر از هر زمان دیگری در مسیر ملی‌گرایی حرکت می‌کند. از یک سو روشن‌فکرانش به محله تقسیم شده‌اند، از سوی دیگر سیاست‌مدارانش در چنبره‌ی رقابت‌های محلی گیر مانده‌اند. پنجشیر، بدخشان، بغلان، تخار و سمنگان… هر کدام برای خود جزیره‌ای شده‌اند. اما این پراکندگی را نمی‌توان قوم‌گرایی نامید، زیرا قوم‌گرایی با اتحاد قومی معنا می‌یابد، در حالی‌که تاجیک‌ها حتی بر سر یک محور واحد قومی به اجماع نرسیده‌اند.

همچنین بخوانید: داکتران بدون سرحد: افزایش موارد سرخکان طی سال روان میلادی در سه ولایت نگران‌کننده است

محله‌گرایی؛ بیماری مزمن جامعه‌ی تاجیک

اگر تاجیک‌ها را نتوان قوم‌گرا دانست، اما می‌توان گفت به شدت محله‌گرا هستند. در سیاست، رسانه، فرهنگ و حتی در روابط شخصی، محله‌گرایی چون سایه‌ای سنگین بر سرشان افتاده است. روشن‌فکر پنجشیری به بدخشی می‌تازد و بدخشی به پنجشیری. تخاری به بغلانی می‌تازد و بغلانی به کسی دیگر. این وضعیت نشان می‌دهد که در جامعه‌ی تاجیک، پیوندهای محلی جایگزین پیوندهای ملی شده‌اند.

محله‌گرایی تاجیک نه از روی نفرت قومی، بلکه از ضعف سازمان‌یافتگی سیاسی سرچشمه می‌گیرد. جامعه‌ی تاجیک هیچ‌گاه نتوانسته از سطح روابط عاطفی و شخصی فراتر رود و به یک ساختار ملی و هدفمند تبدیل شود.

فقدان محور ارزش

در میان سایر اقوام افغانستان، محورهای قومی روشن‌اند. پشتون بر محور قدرت و سنت قبیله‌ای متحد است، هزاره بر محور ستم تاریخی و تشکل مذهبی، ازبک بر محور رهبری قومی. اما تاجیک بر چه محور متحد است؟ هیچ.

در تاریخ معاصر، دو ارزش سیاسی یعنی مسعود و ربانی می‌توانستند محورهای وحدت باشند، اما حتی این دو نیز جامعه‌ی تاجیک را نتوانستند به هم نزدیک کنند. روشن‌فکر بدخشی به مسعود تاخته و روشن‌فکر پنجشیری به ربانی. در هیچ جای دیگر چنین پدیده‌ای را نمی‌بینیم که جامعه‌ای دو نماد بزرگ خود را هم‌زمان زیر سؤال ببرد. این نه از آگاهی سیاسی، بلکه از پراکندگی ذهنی و نبود محور ارزش می‌آید.

نتیجه‌گیری: تاجیک، قوم‌گرا نیست و نمی‌شود

قوم‌گرایی شاخصه‌هایی دارد: همبستگی قومی، رهبری واحد، تعریف دشمن مشترک، و انسجام سیاسی. هیچ‌یک از این‌ها در جامعه‌ی تاجیک وجود ندارد. تاجیک اگر قوم‌گرا می‌بود، امروز تکلیفش با خودش روشن می‌شد، ساختار سیاسی خود را می‌داشت، و در برابر دیگر اقوام با موضع واحد ظاهر می‌شد.

همچنین بخوانید: منع آموزش دختران؛ در سه‌ روز گذشته، حدود ده دختر در هرات خودکشی کرده‌است

اما او چنین نیست و چنین نخواهد شد. تاجیک در ذات خود فرهنگی است، نه قومی. او با کتاب و زبان زنده است، نه با قبیله و خون. او ملی‌گرا می‌تواند باشد، محله‌گرا هست، ولی قوم‌گرا هرگز نبوده و نخواهد بود.

نوشته های مرتبط :