هابرماس؛ عقلانیت ارتباطی و جنگ ایران

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
1404/12/24
9:21 ق.ظ
بازدید: 14

پایگاه خبری تحلیلی روایت : من یکی از طرفداران کارل پوپر هستم؛ شاید هم از نخستین خوانندگان آثار او در افغانستان. در آلمان میان هواداران پوزیتیویسم و متفکران مکتب فرانکفورت مناظره‌ای مشهور درگرفت که بعدها به «جدال پوزیتیویسم» معروف شد. در این مناظره، کارل پوپر و هانس آلبرت از یک سو و آدورنو از سوی دیگر حضور داشتند و بعدها هابرماس نیز در ادامه این بحث‌ها وارد گفتگو شد. من نخستین بار کتابی در باره‌ی همین مناظرات با نام هابرماس آشنا شدم.

من یکی از طرفداران کارل پوپر هستم؛ شاید هم از نخستین خوانندگان آثار او در افغانستان. در آلمان میان هواداران پوزیتیویسم و متفکران مکتب فرانکفورت مناظره‌ای مشهور درگرفت که بعدها به «جدال پوزیتیویسم» معروف شد. در این مناظره، کارل پوپر و هانس آلبرت از یک سو و آدورنو از سوی دیگر حضور داشتند و بعدها هابرماس نیز در ادامه این بحث‌ها وارد گفتگو شد. من نخستین بار کتابی در باره‌ی همین مناظرات با نام هابرماس آشنا شدم.
هابرماس از برجسته‌ترین نمایندگان مکتب فرانکفورت در عصر حاضر بود؛ مکتبی که توسط آدورنو، هورکهایمر و مارکوزه بنیان‌گذاری شد و به نام مکتب انتقادی شهرت یافت. اگرچه من خود را پوپری می‌دانم، اما اسپنتا در افغانستان یکی از طرفداران سرسخت مکتب فرانکفورت و هابرماس است.
امروز خبری در رسانه‌ها منتشر شد مبنی بر این‌که هابرماس درگذشته است. درگذشت او همزمان با چهاردهمین روز تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران بود. وقتی خبر وفات این فیلسوف را شنیدم، به یاد نظریه «عقلانیت ارتباطی» او افتادم.
هابرماس از دو گونه عقلانیت سخن می‌گوید: یکی عقلانیت ابزاری و دیگری عقلانیت ارتباطی. اولی چیزی است که در پیشرفت تکنولوژیک و فناوری نمود و تجلی می‌یابد، اما دومی در گفتگو. هدف اولی کارآمدی است، اما مقصود دومی رسیدن به توافق و اجماع عقلانی. عقلانیت ارتباطی مورد نظر هابرماس گفتگومحور است. بر بنیاد این نظریه، افراد و جوامع باید به دلایل و نظریات یکدیگر گوش دهند و از این طریق به تفاهم و توافق عقلانی دست یابند. مبنای عقلانیت ابزاری محاسبه سود و زیان است، اما مبنای دومی تفاهم و توافق.
در روزگاری که یکی از معروف‌ترین متفکران آمریکایی، ساموئیل هانتینگتون، نظریه «برخورد تمدن‌ها» را مطرح کرده بود، فیلسوف–دولتمردی از ایران بر بنیاد آرای هابرماس نظریه «گفتگوی تمدن‌ها» را مطرح کرد: خاتمی. بر بنیاد پیشنهاد رئیس‌جمهور وقت ایران، مجمع عمومی سازمان ملل سال ۲۰۰۱ میلادی را سال گفتگوی تمدن‌ها نام‌گذاری کرد. هدف از این نام‌گذاری کاهش تنش‌ها و درگیری‌های فرهنگی و سیاسی در جهان و ترویج گفتگو، درک متقابل و احترام میان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها و مقابله با نظریه‌هایی بود که از «برخورد تمدن‌ها» سخن می‌گفتند.
با گذشت بیش از دو دهه از سال گفتگوی تمدن‌ها، امروز آمریکا با ایران درگیر جنگ است. این جنگ وارد پانزدهمین روز خود شده و پایان آن هنوز معلوم نیست. اما آنچه روشن است این است که ایران تلاش کرد تا واپسین لحظه به عقلانیت ارتباطی احترام بگذارد و از طریق دیپلماسی و مذاکره مسائل اختلافی را حل و فصل کند. به همین دلیل در تمام مذاکرات شرکت کرد. ایران تلاش کرد گفتگوی تمدن‌ها را پیش ببرد.
اما آمریکا بر عقلانیت ابزاری و ناوهای هواپیمابر خود تکیه کرد. ترامپ از قدرت ارتش خود سخن گفت و هگست نیز ایده‌های جنگ دینی و تمدنی را مطرح کرد.
ایران امروز مدافع نظریه عقلانیت ارتباطی در برابر عقلانیت ابزاری و حامی گفتگوی تمدن‌ها در برابر نظریه برخورد تمدن‌ها است. آمریکا زور می‌گوید، اما ایران در کنار پاسخ متقابل، از عقلانیت ارتباطی دفاع می‌کند.
این جنگ بسیار سرنوشت‌ساز است: اگر ایران پیروز شود، عقلانیت ارتباطی و گفتگوی تمدن‌ها پیروز می‌شوند؛ اما اگر آمریکا پیروز شود، قانون جنگل و نظریه برخورد تمدن‌ها بر جهان حاکم خواهد شد.

همچنین بخوانید: چند نکته درباره انقلاب اسلامی ایران

نوشته های مرتبط :