ایران اعلام کرده که تا چند هفته دیگر میزبان نشست منطقه ای راجع بحران افغانستان و همچنین بررسی تنش میان پاکستان و طالبان خواهد بود. البته فارغ از اینکه گروه طالبان توسط امریکا بر مردم تحمیل شد و وضعیت فعلی به میان آمد؛ اما در طول سال های گذشته و بویژه ۴ سال اخیر، جمهوری اسلامی ایران فارغ از مسائل دیگر تلاش کرده تا نقش میانجی فعال را در حل این بحران چه در سطح داخلی و چه منطقه ای ایفا کند.
تاکید دولت گذشته و برحال ایران بر ایجاد حکومت همه شمول، تامین ثبات در افغانستان، توسعه تجارت و تسهیلات فراهم شده همه قابل تامل است. همچنین در زمینه تشکیل دولت فراگیر، صحبت های آقای امیر عبداللهیان وزیر خارجه فقید ایران به ملا متقی را یاد همه است.
بنابر این، میزبانی نشست آتی در تهران برای حل اختلافات میان کابل و اسلامآباد و همچنین احتمال طرح و اعمال فشار برای اصلاحات و ایجاد دولت فراگیر، نه تنها نشاندهنده ابتکار ایران در عرصه دیپلماسی منطقهای است.
با این حال، فارغ از نتیجه نشست، این ابتکار برخلاف تلاشهای پیشین قطر و ترکیه، بر پایه مشارکت جمعی کشورهای همسایه و قدرتهای منطقهای همچون روسیه و چین بنا شده است. ایران با تأکید بر صلح، ثبات و تشکیل حکومت فراگیر در افغانستان، میکوشد بحرانهای امنیتی و سیاسی افغانستان تحت کنترل طالبان را به راهحلهای پایدار و منطقهای پیوند دهد.
تلاش ایران برای افغانستانی با ثبات و حکومت همهشمول؟
ایران طی چهار سال گذشته بارها بر ضرورت تشکیل حکومت همهشمول در افغانستان تأکید کرده است. این رویکرد نه صرفاً از منظر همزبانی و همدینی، بلکه به دلیل پیامدهای مستقیم بیثباتی افغانستان بر امنیت ملی ایران بوده است. همه به یاد داریم که شهید حسین امیرعبداللهیان، وزیر خارجه فقید ایران، در دیدار با امیرخان متقی به صراحت گفت: جناب ملا متقی، ما ۲۱ است منتظر حکومت فراگیر هستیم. این جمله بازتابدهنده پافشاری ایران بر ضرورت مشارکت همه اقوام و جریانهای سیاسی افغانستان در ساختار قدرت و حل ریشه ای بحران افغانستان است.
ایران علاوه بر موضعگیریهای رسمی، در ۴ سال گذشته بارها زمینهساز گفتوگو میان جبهاتمخالفان طالبان و این گروه نیز بوده است. این تلاشها نشان میدهد که تهران به دنبال ایجاد بستر گفتوگو میان گروههای مختلف افغانستانی است تا از طریق تفاهم داخلی، ثبات پایدار شکل گیرد. ایران به خوبی میداند که بیثباتی افغانستان نه تنها تهدیدی برای مردم افغانستان، بلکه خطری برای امنیت مرزهای شرقی و منافع اقتصادی و اجتماعی ایران محسوب میشود.
امروز نیز بخشی از تلاش های ایران برای کاهش تنش میان طالبان و پاکستان مبتنی بر همین رویکرد است که در افغانستان یک حکومت فراگیر و قانونی و ساختاد محور شکل گرفته تا هم مشروعیت داخلی داشته و هم گروه و ها و اقوام مختلف دخیل باشد و در نهایت بدون مشکل با همسایگان در ثبات باشد که منافع کشورهای همسایه نیز در گرو این آرامش است.
میانجیگری ایران پس از تشدید تنش طالبان و پاکستان
از سویی هم و در ماه های اخیر و افزایش تنش میان طالبان و پاکستان، ایران آمادگی خود را برای میانجیگری اعلام کرد. هرچند پاکستان از این ابتکار استقبال کرد، طالبان اما در نخست با نگاه ایدئولوژیک به میانجیگری ایران، واکنش سردی نشان داد. در ادامه، قطر و سپس ترکیه تلاش کردند نقش میانجی را ایفا کنند، اما این گفتوگوها به نتیجه نرسید و روابط میان طالبان و پاکستان حتی تیرهتر شد. تا اینکه اخیرا قرار شد نشستی با میانجیگری تهران برگزار شود.
این تجربه نشان داد که میانجیگری صرفاً در قالب مذاکرات دوجانبه نمیتواند به حل بحران منجر شود. ایران با درک این واقعیت، بار دیگر ابتکار عمل را در دست گرفت و پیشنهاد کرد که نشست جدید با حضور همه کشورهای همسایه افغانستان و قدرتهای منطقهای برگزار شود تا تاثیرگذاری داشته باشد. این تغییر رویکرد، نشاندهنده تلاش ایران برای یافتن راهحلهای جمعی و منطقهای است؛ راهحلهایی که بتوانند فشار مضاعفی وارد کند تا هم در زمینه های داخلی باب گفتگو برای ایجاد دولت فراگیر باز شود و هم در مسئله تنش با همسایگان و حمایت از گروه های تروریستی تجدید نظر شده و مسئله قابل مدیریت شود.
نشست تهران و امید به راهحل منطقهای بحران افغانستان
نشست آتی تهران با حضور کشورهای همسایه افغانستان، روسیه و چین، نقطه عطفی در دیپلماسی منطقهای ایران خواهد بود. برخلاف نشستهای پیشین در قطر و ترکیه، این بار موضوع افغانستان در قالب یک ابتکار جمعی بررسی میشود. چنین چارچوبی میتواند هم در سطح داخلی و هم منطقه ای در روابط با طالبان قابل تامل باشد.
البته انتظارها این است که در این نشست در کنار بررسی مسئله اصلی و مهم(حل تنش میان پاکستان و طالبان)؛ موضوعاتی مهمی چون مبارزه با تروریسم، تشکیل حکومت قانونمدار، احترام به حقوق همسایگان و ضرورت مشارکت همه اقوام افغانستان در ساختار قدرت مورد بحث قرار گیرد. ایران با میزبانی این نشست، نه تنها ابتکار صلحطلبانه خود را به نمایش میگذارد، بلکه اعتماد به نقش تهران را نیز برجسته میکند. این اعتماد، سرمایهای ارزشمند برای ایران در دیپلماسی منطقهای است.
بدون شک حضور کشورهای همسایه و قدرتهای منطقهای در نشست تهران میتواند معادلات را تغییر دهد. امید میرود این نشست، طالبان را به پذیرش واقعیتهای سیاسی و اجتماعی افغانستان وادار کند و زمینهساز تشکیل حکومتی فراگیر و باثبات شود.
حرف آخر و جمع بندی هم اینکه؛ ایران در سالهای اخیر نشان داده است که به دنبال راهحلهای پایدار برای بحران افغانستان است. از تلاش برای تشکیل حکومت همهشمول گرفته تا میانجیگری میان طالبان و پاکستان، ابتکارهای تهران همواره بر پایه صلح و ثبات منطقهای بوده است. نشست تهران فرصتی است تا این ابتکارها در قالبی جمعی و منطقهای به نتیجه برسد. اگر کشورهای حاضر در این نشست بتوانند بین طالبان و پاکستان که مسئله اصلی مهار تی تی پی است به توافق برسند، این شاید زمینه ای شود برای درک طالبان از واقعیت های داخلی و پیرامونی در افغانستان.
