شهروندی یا نژاد؟ واکاوی مفهوم «افغان» در گفتمان هویت ملی

دسته: تحلیل
نویسنده: حبیب الله اسلامی
1404/10/13
9:48 ق.ظ
بازدید: 8

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در نخست باید اذعان کرد این نویسه در پی اظهارات مورخ و تحلیل‌گر سیاسی نام‌آشنای کشور، محترم اندیش‌مند ترتیب گردیده که بر اساس آن،‌ تمام شهروندان افغانستان الی اکنون (افغان) هستند.در تاریخ معاصر جهان و مخصوصا در آغاز قرن بیستم واژه ملت تقریبا نسبت به هر کلمه‌ی دیگری در اوراق اخبار و مقالات سیاسی و هم‌چنان در سخنرانی‌ها و کتب مربوط به آن بیشتر ملاحظه می‌شود. البته نه این که این واژه محصول قرن بیستم است. نه. این واژه در رگ رگ اجتماعات اولیه الی کنونی جریان داشته و دارد. تنها قرن بیستم نسبت به وضعیتی که پیش آمد،‌ رنگ این کلمه کمی شدیدتر شد. مانند بیش‌تر پدیده‌ّهای اجتماعی، ملت نیز در جریان تطور قرار داشته و هرازگاهی تعریف آن بازتعریف می‌شود و نظر به زوایای مختلفه،‌ تعابیر متنوعی از دل آن پدید می‌آید.

در نخست باید اذعان کرد این نویسه در پی اظهارات مورخ و تحلیل‌گر سیاسی نام‌آشنای کشور، محترم اندیش‌مند ترتیب گردیده که بر اساس آن،‌ تمام شهروندان افغانستان الی اکنون (افغان) هستند.

در تاریخ معاصر جهان و مخصوصا در آغاز قرن بیستم واژه ملت تقریبا نسبت به هر کلمه‌ی دیگری در اوراق اخبار و مقالات سیاسی و هم‌چنان در سخنرانی‌ها و کتب مربوط به آن بیشتر ملاحظه می‌شود. البته نه این که این واژه محصول قرن بیستم است. نه. این واژه در رگ رگ اجتماعات اولیه الی کنونی جریان داشته و دارد. تنها قرن بیستم نسبت به وضعیتی که پیش آمد،‌ رنگ این کلمه کمی شدیدتر شد. مانند بیش‌تر پدیده‌ّهای اجتماعی، ملت نیز در جریان تطور قرار داشته و هرازگاهی تعریف آن بازتعریف می‌شود و نظر به زوایای مختلفه،‌ تعابیر متنوعی از دل آن پدید می‌آید. اما چون دو قرون جدیده را می‌توان قرون جوابگو سازی دولت‌ها دانست،‌ لذا تعریف اساسات اجتماعی یک نیاز اساسی شمرده می‌شود. جنبش‌ّهای قوانین اساسی گرچه تاریخ طولایی در کنار بشر دارند اما درین سه قرن اخیر بیش‌ترین دست‌‌آوردها را می‌توان از بعد جهانی برای آن‌ها قائل شد. قرونی که بیش‌تر دولت‌های متمدن بر طبق اصول پذیرفته شده‌ی اکثر جامعه، خود را ملتزم به قوانین دانستند. همان قوانینی که بیش‌تر مسائل اجتماعی را تعریف و تحلیل می‌کنند؛ مخصوصا ملت:

نظریات برخی باستان شناسان نشان می‌دهد که در اولین آثاری که از انسان خردمند به دست رسیده، ملت را مجموعه انسان‌هایی با جد مشترک می‌دانسته‌اند. یعنی تنها عامل ملت شمردن مجموعه‌یی از افراد، خط خونی‌ست. این نظریه تا اکنون نیز طرفداران زیادی دارد. البته که خالی از ایراد نیست اما به هر حال این نظریه‌یی‌ست که در بیش‌تر درازنای تاریخ نسبت به هر باور دیگری در خصوص ملت می‌چربیده است. اما در اثر تعدد ازدواجات در خطوط مختلف خونی، با تحلیل رفتن آثار مشخص ژنتیکی، تعریف ملت نیز از این زاویه با اعتراض جدی مواجه شد. بعد از آن بود که نظریات اشتراک دین، تاریخ، فرهنگ، زبان و در اخیر نژاد نسبت به تعریف ملت پررنگ‌تر شد. حالا که اجتماعات در عصر ملت‌دولت‌ها قرار گرفتند،‌ نیاز بازتعریف واژه اساسی ملت در کنار دولت به نیاز مبرم تلقی گردید لذا تعریف جدیدی که نسبت به ملت عرضه گردید عبارت بود از: مجموعه انسان‌هایی که دارای فرهنگ و تاریخ مشترک هستند و اکثرا از دین واحد پیروی می‌کنند و زبان آنان نیز یکی‌ست. نظر به این تعریف اخیر، نژاد نقش کم‌تری در ملت شدن یک مجموعه‌ی انسانی دارد.

بعدها و با بیداری هر چه بیش‌تر مجامع بشریَ،‌ عناصر دین و زبان نیز خود را در مقابل فرهنگ و تاریخ مشترک باختند. با این‌که طرف‌داران خود را از دست ندادند اما به عنوان گفتمان غالب مردود گشتند. رفته رفته نسل‌های نوینی عرض اندام کردند که فرهنگ و تاریخ را نیز اجبار اجتماعی خواندند که در بیش‌تر آن حق انتخاب و یا رد را نداشته‌اند پس چگونه می‌توان به آن بالید و یا از آن نالید؟ لذا تعریف ملت بازخوانی شد و اما این‌بار زیرا دولت نیز در چرخه‌ی تحول و تکامل قرار داشت،‌ به‌ترین ورژن هر دو (ملت و دولت) در مقابل هم قرار گرفتند تا یک‌بار و برای همیشه این مشکل اجتماعی را حل کنند لذا چنان‌چه در بالا متذکر شدیم، تعبیر ما است که به کلمات هویت می‌بخشد و این زمانی بوده که جنبش‌های قانون‌سازی در اوج قرار داشتند و تعریف ذیل که تا قبل از آلمان نازی جامعیت داشت پدید آمد:

مجموعه‌ای از افراد انسانی که نسبت به یک دولت مشخص حس تعلق خاطر داشته و از قوانین آن کشور پیروی کنند! در این تعریف اختیار جای اجبار را گرفته و به اشخاص اجازه می‌دهد نسبیت خود را به دولت مشخص سازند. بر خلاف تعاریف قدیم در این تعریف به هر دو طرف ایجاب حق و تکلیف می‌کند. این البته از مفیدیت‌های عصر جدیده است که اراده هر شخص را احترام می‌کند.

اما متاسفانه گروه‌های تندرو در هر عصر و مرزی حضور داشته و دارند. دیری نپایید که ملی‌گرایی در کشورهای اروپایی و شمال آسیا کار دست دنیا داد و دو جنگ ننگین جهانی را بر پیشانی تاریخ معاصر کوبید. ملی‌گرایانی که تعریف ملت از ناحیه نژاد را ترویج می‌کردند به نام این نهاد خون حدود دوصد میلیون انسان را ریختند. با وجودی که خودشان نیز به تعریفی که خود ارائه می‌دادند از عمق قلب باور نداشتند (یافته‌ها نشان می‌دهد که تنها در لشکر نازی دور هیتلر حدود یکصد و هشتادهزار یهود حضور داشتند. نژادی که هیتلر خود را به پاک‌سازی‌شان متعهد ساخته بود!)

اما در مورد واژه‌ی افغان!

واژه‌ی افغان از میان تاریخ کشوری به نام افغانستان انتخاب شده است. در اصل افغانستان از واژه‌ی افغان اشتقاق یافته است که در متون قدیمی مترادف معنای پشتون است. اما آن‌گونه که می‌دانیم واژه‌ها نیز قراردادی اند و در بالا مثال تحول کلمه ملت را باز خواندیم. درست است که در ابتدا این واژه در زمان حکومت پشتون‌ها برای ملت افغانستان انتخاب گردیده بود و به نحوی جبرا بالای سایر نژادهای این سرزمین تطبیق شده،‌ اما به مجرد این‌که واژه‌ی افغان برای تمامی ساکنین سرزمین افغانستان تعلق گرفت، از معنای اصلی آن که پشتون است خارج شده و به معنی جدید آن که ساکنین سرزمین افغانستان باشند اطلاق می‌شود. گرچه در ابتدا معنا از مظروف به ظرف تسری کرده بود اما در معنای جدید از ظرف به مظروف تسری می‌یابد. از جانبی دیگر دولت جمهوری اسلامی افغانستان در طی یک جرگه‌ی سرتاسری که در فرهنگ تاجیکانه‌ی این سرزمین تبلور اراده‌ی عمومی مردم افغانستان بود در سال ۱۳۸۲، واژه‌ی افغان را برای تمامی ساکنین این سرزمین به رسمیت شناخته است. حالا اگر شما خرده می‌گیرید کاملا به‌جاست اما نمی‌توانید این اراده را نادیده بگیرید ولو که جمهوری اسلامی افغانستان اکنون در پنجه‌ی طالب اسیر است اما قانون اساسی تا کنون ملغی نشده است بلکه به تعلیق رفته و این خواست یک‌جانبه‌ی تنها یک گروه از مردم این سرزمین است. مطابق به این تحلیل صحبت آقای اندیشمند که از تبار تاجیک و افتخار این سرزمین است نه تنها که نکوهیده نیست بلکه به عنوان یک واقعیت کلان تاریخی، قانونی و سیاسی در مقابل شما قرار دارد. با آن‌که آقای اندیشمند به وضوح می‌گوید من تاجیکم.

پس لطف کنید به آگاهی دهی خود که یک مبارزه‌ی پسندیده است ادامه بدهید. اما نگذارید که شما در تاریخ به عنوان برانداز کننده‌گان دولت جمهوری اسلامی افغانستان و لغو کننده‌ی قانون اساسی شمرده شوید. زیرا اگر مبارزه‌ی شما به پیروزی برسد که انشالله، برای کارشیوه و اساس کار دوباره به قانون اساسی مراجعه خواهید کرد و دوباره جرگه‌ی بزرگ برپا خواهید کرد. زیرا آن‌گونه که مخالف یکه‌تازی پشتون هستیم، ما هم نمی‌توانیم هیچ هم‌وطن را از حقوق حقه‌ی شان که قدرت تصمیم‌گیری سیاسی است، محروم کنیم.

توکل به خدا

نوشته های مرتبط :