افغانستان و حکومت‌های ملی

دسته: تحلیل
نویسنده: ایرج امین
1404/06/27
9:19 ق.ظ
بازدید: 15

پایگاه خبری تحلیلی روایت : افغانستان کشوری که با بیش از یک‌سده در جست‌وجوی نظام سیاسی فراگیر با محوریت و معنای واقعی «ملی» بودن در تلاش بوده است. حکومتی که باید بر مبنای ارزش‌ها، منافع عمومی و آرای مردم ساخته شود — نه نژاد، زبان و آیین. اما تجربه‌ی تاریخی نشان می‌دهد که پیاده‌سازی حکومت فراگیر در کشورهای چندقومی و چندزبانی کاری پیچیده و پرچالشی می‌باشد. در افغانستان حکومت‌های ملی با تصویب و تعریف قانون‌های اساسی وجود داشته است، پس آن‌چه ملی بودن حکومت‌های گذشته‌ی این کشور را پرسش‌برانگیز می‌سازد چرایی عمر کوتاه سیاسی نظام و میزان تطبیق قانون در مخالفت و یا موافقت جامعه و فرهنگ مردم دانسته می‌شود.

افغانستان کشوری که با بیش از یک‌سده در جست‌وجوی نظام سیاسی فراگیر با محوریت و معنای واقعی «ملی» بودن در تلاش بوده است. حکومتی که باید بر مبنای ارزش‌ها، منافع عمومی و آرای مردم ساخته شود — نه نژاد، زبان و آیین. اما تجربه‌ی تاریخی نشان می‌دهد که پیاده‌سازی حکومت فراگیر در کشورهای چندقومی و چندزبانی کاری پیچیده و پرچالشی می‌باشد. در افغانستان حکومت‌های ملی با تصویب و تعریف قانون‌های اساسی وجود داشته است، پس آن‌چه ملی بودن حکومت‌های گذشته‌ی این کشور را پرسش‌برانگیز می‌سازد چرایی عمر کوتاه سیاسی نظام و میزان تطبیق قانون در مخالفت و یا موافقت جامعه و فرهنگ مردم دانسته می‌شود.

اولین حکومتی که با انگیزه‌های ملی و منافع عمومی برای پیش‌رفت و رفاه کشور در یک‌سده‌ی پیش طرح‌ریزی و روی‌کار آمد، حکومت امان‌الله خان بود. در این حکومت برای نوسازی، اصلاحات اداری و رهایی از قید استعمار تلاش‌های صورت صورت گرفت. به روایت غبار: «امان‌الله خان کوشید افغانستان را از جامعه‌ی سنتی به یک‌جامعه‌ی مدرن مبدل سازد.» او اولین قانون اساسی را در ساختار نظام شاهی در سال ۱۹۱۹ م. به اجرا درآورد، اما آن‌چه باعث از بین بردن این نظام گردید تلاش‌ها، مقاومت‌ سنت‌ها و مخالفت روحانیون بود.

بعد از امان‌الله خان، حکومت را امیرحبیب‌الله خان کلکانی برای دفاع از سنت‌ها و ارزش‌های اسلامی که در دوره‌ی امانی کنار گذاشته شده بود با سعی و مبارزه به‌دست آورد. اما آن‌چه به‌روایت تاریخِ دست سوم و یا دنباله‌روان حکومت امانی که فکر می‌کردند، کلکانی را به‌نام‌های دروغینی یاغی، چپاول‌گر و دهشت‌انداز برچسپ‌ می‌زدند. بنابر این نسبت‌های ساختگی، کلکانی کشته شد و نظام امانی که ملی خوانده می‌شد از بین رفت و حکومت استبدادی از خانواده‌ی یحیا با سرکوب مخالفین و به‌سرکردگی نادرخان به قدرت رسید. بعد از نادر و حاکمیت ۴۰ ساله‌ی فرزندش ظاهر‌شاه حکومت، سمت‌وسوی دیگری گرفت و نظام از شاهی به رهبریت داوودخان به نظام جمهوری تغییر یافت. در این دوره با تعریف‌های جدید و قانون اساسی جدید نظام ملی ساخته شد، اما حکومت نوپای جمهوری تا سال ۱۳۵۸ از بین رفت و خاک افغانستان با حاکمیت گروه داخلی چپی، تجاوز کشور خارجی و در مقابل، مقاومت گروه راست، وارد مرحله‌ی جنگ گردید. پس از پیروزی مجاهدین، جنگ‌های داخلی تا سال‌های ۱۳۸۱ خ. پایان یافت، و بار دیگر نظام جمهوری و شعار ملی در کشور حاکم گردید.

همچنین بخوانید: علل و اسباب توسعه‌نیافتگی افغانستان

با ملاحظه‌ی کوتاه تاریخی دریافته می‌شود که در افغانستان نزدیک به ده قانون اساسی با روی کار آمدن بیش‌تر از ده حکومت تصویب و اجرا گردیده و حکومت‌ها با عمر اندک سیاسی خود پس از یکی دیگر از بین رفته‌اند.

در فرجام آن‌چه حکومت‌های گذشته از تعریف و معیار «ملی» و «حکومت ملی» بودن است بیرون می‌گردد که باعث از بین رفتن نظام‌های ملی شعاری شده که در چند گزینه خلاصه گردیده است.

نبود توافق ملی
• تک‌قومی بودن
• نبود زبان اداری واحد و مورد قبول همه
• نبود آزادی در ارزش‌های فرهنگی و دینی
• جعل‌سازی تاریخ برای جریان حکومت‌
• نبود انتخاب و اراده‌ی عمومی مردم

منابع:
افغانستان در مسیر تاریخ – غبار
تاریخ معاصر افغانستان – آرین
جامعه‌شناسی – بروس کوئن
ویکی پدیای فارسی، موضوع امان و حبیب ‐ سایت
سیر تاریخی قانون اساسی در افغانستان – سایت

نوشته های مرتبط :