افشار؛ حادثه‌ی که بزرگ‌نمایی و تحریف می‌شود

دسته: تحلیل
نویسنده: شهرام خراسانی
1404/11/22
10:04 ق.ظ
بازدید: 12

پایگاه خبری تحلیلی روایت : حادثه‌ی افشار از آن دست رویدادهایی است که نه می‌توان آن را از حافظه‌ی تاریخی افغانستان حذف کرد و نه می‌توان اجازه داد هر سال با روایتی یک‌سویه و سیاسی بازتولید شود. افشار زخمی واقعی بر پیکر کابلِ جنگ‌زده‌ی دهه‌ی هفتاد است؛ زخمی که قربانیان غیرنظامی داشت و وجدان جمعی را جریحه‌دار کرد. اما مسأله از جایی آغاز می‌شود که این زخم، به‌جای آن‌که با حقیقت، انصاف و مسئولیت‌پذیری تاریخی بررسی شود، به ابزاری برای منازعه‌ی سیاسی و هویتی بدل می‌گردد.

حادثه‌ی افشار از آن دست رویدادهایی است که نه می‌توان آن را از حافظه‌ی تاریخی افغانستان حذف کرد و نه می‌توان اجازه داد هر سال با روایتی یک‌سویه و سیاسی بازتولید شود. افشار زخمی واقعی بر پیکر کابلِ جنگ‌زده‌ی دهه‌ی هفتاد است؛ زخمی که قربانیان غیرنظامی داشت و وجدان جمعی را جریحه‌دار کرد. اما مسأله از جایی آغاز می‌شود که این زخم، به‌جای آن‌که با حقیقت، انصاف و مسئولیت‌پذیری تاریخی بررسی شود، به ابزاری برای منازعه‌ی سیاسی و هویتی بدل می‌گردد.

در سال‌های اخیر، هر بار که سالروز افشار فرا می‌رسد، شاهد موجی از روایت‌های تکراری، هیجانی و گزینشی هستیم که حادثه را از زمینه‌ی واقعی‌اش جدا کرده و آن را به یک «کشتار قومی برنامه‌ریزی‌شده» تقلیل می‌دهند؛ روایتی که بیش از آن‌که به روشن‌شدن حقیقت کمک کند، به تعمیق شکاف‌ها و تحریف تاریخ می‌انجامد.

افشار؛ از بستر جنگ داخلی تا بازسازی گزینشی تاریخ

برای فهم درست افشار، نخست باید آن را در بستر واقعی‌اش دید: افغانستانِ پس از سقوط رژیم کمونیستی، کشوری بدون ساختار منسجم امنیتی، گرفتار جنگ‌های داخلی و درگیر بغاوت‌های مسلحانه علیه دولت مرکزی. در زمان حکومت استاد برهان‌الدین ربانی، گروه‌هایی وجود داشتند که نه‌تنها با حکومت اختلاف سیاسی داشتند، بلکه به‌طور آشکار دست به سنگرگیری، درگیری مسلحانه و تلاش برای براندازی دولت زدند. این مخالفت‌ها، علی‌رغم امتیازدهی‌های سیاسی و تلاش برای مصالحه، متوقف نشد.

منطقه‌ی افشار یکی از کانون‌های حضور و فعالیت نظامی مخالفان مسلح حکومت بود؛ منطقه‌ای که بافت قومی متنوعی داشت و به هیچ‌وجه محدود به یک قوم خاص نبود. درگیری‌ای که در افشار رخ داد، در اصل یک برخورد نظامی در چارچوب جنگ داخلی بود؛ برخوردی که متأسفانه، مانند بسیاری از جنگ‌های شهری، به کشته‌شدن غیرنظامیان انجامید.

همچنین بخوانید: افشار؛ در باب "ضرورت به رسمیت شناسی گناهان پدران" و چند نکته دیگر

اما آن‌چه امروز محل مناقشه است، نه اصل فاجعه، بلکه چگونگی روایت آن است. در بسیاری از روایت‌های رایج، افشار به‌گونه‌ای بازگو می‌شود که گویی تمام قربانیان آن، صرفاً از یک قوم مشخص بوده‌اند و حادثه، بدون هیچ زمینه‌ی نظامی یا درگیری مسلحانه، به‌طور هدفمند طراحی شده است. این در حالی است که حتی عبدالعلی مزاری نیز صراحتاً گفته بود که بخش عمده‌ی قربانیان افشار، غیرنظامیان قزلباش بودند؛ نکته‌ای که امروز در روایت‌های رسمی و رسانه‌ای تقریباً ناپدید شده است.

این حذف آگاهانه، افشار را از یک فاجعه‌ی انسانی چندلایه، به یک ابزار سیاسی تک‌بعدی تبدیل کرده است. قربانیان دیگر عملاً از حافظه‌ی جمعی کنار گذاشته می‌شوند و حادثه، به «سرمایه‌ی سیاسی» برای محکوم‌سازی یک‌جانبه‌ی چهره‌ها و جریان‌های خاص بدل می‌گردد. چنین رویکردی، نه به عدالت کمک می‌کند و نه به آشتی؛ بلکه تاریخ را به میدان رقابت روایت‌ها و هویت‌ها می‌کشاند.

تحریف افشار، زمانی خطرناک‌تر می‌شود که نقش بغاثت مسلحانه، حضور نظامی مخالفان و شرایط جنگ داخلی به‌کلی نادیده گرفته می‌شود. این ساده‌سازی، مسئولیت را از بستر واقعی آن جدا کرده و آن را صرفاً به یک «داستان مظلوم و ظالم» فرو می‌کاهد؛ روایتی که برای بسیج سیاسی کارآمد است، اما برای حقیقت، زیان‌بار.

خلاصه‌ی سخن اینکه؛

افشار، اگر قرار است یادآوری شود، باید با حقیقت کامل، نه با روایت‌های گزینشی، به یاد آورده شود. بزرگ‌نمایی، تحریف و انحصاری‌سازی این حادثه، نه تنها کمکی به دادخواهی نمی‌کند، بلکه آن را از مسیر اخلاقی و تاریخی‌اش منحرف می‌سازد.

افغانستان بیش از هر چیز، نیازمند مواجهه‌ی صادقانه با گذشته است؛ مواجهه‌ای که در آن، فاجعه نه ابزار سیاست، بلکه زمینه‌ی عبرت، مسئولیت‌پذیری و همزیستی آینده باشد. افشار، زمانی می‌تواند دردی درمان‌شده باشد که از زندان تحریف رها شود و به روایت مشترک انسان‌بودن، نه رقابت هویت‌ها، بازگردد.

همچنین بخوانید: افشار؛ در باب "ضرورت به رسمیت شناسی گناهان پدران" و چند نکته دیگر

نوشته های مرتبط :