سقوط اخلاق، مرگ اندیشه؛ بازخوانی فاجعه خاموش عصر ما

دسته: تحلیل
نویسنده: ارمغان کاوش
1404/04/25
2:20 ب.ظ
بازدید: 21

پایگاه خبری تحلیلی روایت : افول ارزش‌های اخلاقی و نبود تفکر نقادانه، دو نشانه‌ی ویرانی عقلانی و اخلاقی جوامع معاصر است. مسئله نه در انحطاط اخلاق به عنوان مجموعه‌ای از هنجارها، بلکه در نابودی خود اخلاق به مثابه نظامی درونی، زنده و قابل اندیشیدن است. در جهانی که سود، قدرت و لذت شخصی به معیارهای زیست بدل شده‌اند، اخلاق دیگر نه یک بایستگی درونی که بازیچه‌ای در دست قدرت‌های بیرونی است. فلسفه، که خود برآمده از پرسش‌های بنیادین درباره خیر، عدالت و حقیقت بوده، اکنون به محاق رفته است؛ تفکر نقادانه که به گفته کانت جوهر روشنگری است، جای خود را به تکرار، تقلید و توجیه داده است. جامعه‌ای که در آن انسان‌ها دیگر نمی‌پرسند، فقط تکرار می‌کنند، جامعه‌ای است که مسیر انحطاط را آغاز کرده است. پرسش اصلی اینجاست که چرا و چگونه ارزش‌های اخلاقی چنین به سقوط رسیده‌اند و تفکر نقادانه در حد شعار باقی مانده است؟فلسفه اخلاق از دوران افلاطون تا کانت و حتی نیچه، در جستجوی این بود که چرا باید اخلاقی بود و مبنای اخلاق چیست. در دنیای معاصر اما دیگر حتی این پرسش نیز جدی گرفته نمی‌شود. اخلاق به یک پوسته‌ی توخالی بدل شده است؛ ابزار توجیه قدرت‌ها، دولت‌ها و شرکت‌های چندملیتی. ارزش‌هایی چون صداقت، عدالت، همدلی و شرافت، که روزگاری فضیلت محسوب می‌شدند، امروز یا مضحکه‌اند یا ابزار نمایش. هر کس که به راستی اخلاقی رفتار کند، به چشم ساده‌لوح یا شکست‌خورده نگریسته می‌شود. در چنین وضعیتی، اصول اخلاقی نه بر اساس درونی بودن و معناداری‌شان، که صرفاً بر حسب سودمندی‌شان سنجیده می‌شوند.

افول ارزش‌های اخلاقی و نبود تفکر نقادانه، دو نشانه‌ی ویرانی عقلانی و اخلاقی جوامع معاصر است. مسئله نه در انحطاط اخلاق به عنوان مجموعه‌ای از هنجارها، بلکه در نابودی خود اخلاق به مثابه نظامی درونی، زنده و قابل اندیشیدن است. در جهانی که سود، قدرت و لذت شخصی به معیارهای زیست بدل شده‌اند، اخلاق دیگر نه یک بایستگی درونی که بازیچه‌ای در دست قدرت‌های بیرونی است. فلسفه، که خود برآمده از پرسش‌های بنیادین درباره خیر، عدالت و حقیقت بوده، اکنون به محاق رفته است؛ تفکر نقادانه که به گفته کانت جوهر روشنگری است، جای خود را به تکرار، تقلید و توجیه داده است. جامعه‌ای که در آن انسان‌ها دیگر نمی‌پرسند، فقط تکرار می‌کنند، جامعه‌ای است که مسیر انحطاط را آغاز کرده است. پرسش اصلی اینجاست که چرا و چگونه ارزش‌های اخلاقی چنین به سقوط رسیده‌اند و تفکر نقادانه در حد شعار باقی مانده است؟فلسفه اخلاق از دوران افلاطون تا کانت و حتی نیچه، در جستجوی این بود که چرا باید اخلاقی بود و مبنای اخلاق چیست. در دنیای معاصر اما دیگر حتی این پرسش نیز جدی گرفته نمی‌شود. اخلاق به یک پوسته‌ی توخالی بدل شده است؛ ابزار توجیه قدرت‌ها، دولت‌ها و شرکت‌های چندملیتی. ارزش‌هایی چون صداقت، عدالت، همدلی و شرافت، که روزگاری فضیلت محسوب می‌شدند، امروز یا مضحکه‌اند یا ابزار نمایش. هر کس که به راستی اخلاقی رفتار کند، به چشم ساده‌لوح یا شکست‌خورده نگریسته می‌شود. در چنین وضعیتی، اصول اخلاقی نه بر اساس درونی بودن و معناداری‌شان، که صرفاً بر حسب سودمندی‌شان سنجیده می‌شوند.

حتی در نظام‌های آموزشی، اخلاق به یک درس حاشیه‌ای تبدیل شده است، نه امری بنیادین برای زیستن. نبود تفکر نقادانه اما فاجعه‌ای حتی بزرگ‌تر است. تفکر نقادانه به معنای توانایی سنجش، پرسش و بازاندیشی در باورهای خویش و دیگری است؛ امری که بدون آن، آزادی و خودآیینی معنایی ندارد. کانت معتقد بود روشنگری، خروج از صغارت خودخواسته است. اما جامعه امروز، آگاهانه و داوطلبانه در صغارت باقی مانده است. انسان معاصر از آزادی اندیشه می‌هراسد؛ زیرا پرسیدن و اندیشیدن، مستلزم رنج و مسئولیت است. ما ترجیح داده‌ایم در امنیت جهل بمانیم تا در اضطراب دانایی زیست کنیم. شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های انبوه و تبلیغات، این وضعیت را تشدید کرده‌اند. اطلاعات به جای آنکه بستری برای اندیشیدن باشند، به سیلابی از محتواهای سطحی و مصرفی بدل شده‌اند. به تعبیر نیچه، ما قربانی اراده به سطحیت شده‌ایم. همه‌چیز باید سریع، ساده و جذاب باشد؛ و تفکر نقادانه هیچ‌گاه چنین نیست. اندیشیدن زمان می‌طلبد، تلاش می‌خواهد و به ویژه، شجاعت مواجهه با حقیقت. اما جامعه امروز، نه زمان دارد، نه شکیبایی، و نه شهامت.فلسفه به عنوان جستجوی حقیقت و نقد قدرت، در دانشگاه‌ها محصور مانده است. حتی در نظام‌های آکادمیک، فلسفه به تاریخ ایده‌ها تقلیل یافته، نه کنشی زنده و انتقادی. اساتید فلسفه خود گرفتار نوعی انفعال شده‌اند: از سنت سقراطی پرسشگری، تنها ارجاعات کتابخانه‌ای باقی مانده است. در عمل، فلسفه دیگر در خیابان و میدان حضور ندارد. روشنفکران هم بیشتر به توجیه‌گران نظم موجود تبدیل شده‌اند تا نقادان آن. این وضعیت، محصول نظام سرمایه‌داری دیرهنگام و جهانی‌شده است که هر امر انتقادی را به سرعت جذب و بی‌اثر می‌کند. حتی اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی، اگر با تفکر نقادانه همراه نباشند، به سادگی به محصول مصرفی تبدیل می‌شوند. در چنین جهانی، اخلاق و تفکر نقادانه نه ابزار تحول، که تهدید به نظر می‌رسند. و نظام‌های قدرت هر آنچه در توان دارند برای محو این دو به کار می‌گیرند.از منظر فلسفی، این بحران را می‌توان در امتداد تحلیل‌های هانا آرنت درباره ابتذال شر نیز بررسی کرد. آرنت نشان داد که چگونه در عصر مدرن، شر نه توسط هیولاها، بلکه توسط انسان‌های معمولی، تابع قانون و بی‌فکر انجام می‌شود. همان کسانی که حاضر به پرسشگری درباره دستورات نیستند، همان‌هایی که تفکر نقادانه را کنار می‌گذارند و می‌گویند: «فقط وظیفه‌ام را انجام می‌دادم.» این غیبت تفکر است که فاجعه‌های اخلاقی را ممکن می‌کند. از این منظر، نبود تفکر نقادانه، مستقیماً به افول ارزش‌های اخلاقی می‌انجامد. زیرا بدون اندیشیدن، چگونه می‌توان در برابر شر ایستاد؟وضعیت امروز افغانستان نمونه‌ای عینی از این بحران است. در جامعه‌ای که جنگ، تعصب قومی، فقر و جهل ساختاری حکمرانی می‌کند، ارزش‌های اخلاقی بیشتر شبیه ابزار معامله شده‌اند تا اصول زیست جمعی.

جوانان افغانستان، که می‌توانستند حاملان تفکر نقادانه باشند، خود در دام توهم دانایی و جزمیت‌های ایدئولوژیک افتاده‌اند. پرسشگری در این جامعه نه تشویق می‌شود، نه آموزش داده می‌شود. مدرسه‌ها به مراکز تلقین بدل شده‌اند، نه اندیشیدن. فیلسوفان به حاشیه رانده شده‌اند، و اخلاق به شعاری بی‌محتوا تقلیل یافته است. در چنین شرایطی، سخن گفتن از اخلاق یا تفکر نقادانه، بیشتر شبیه استهزا است تا دغدغه‌ای جدی. اما درست در همین وضعیت فاجعه‌بار است که فلسفه باید بازگردد؛ نه فلسفه به مثابه رشته‌ای دانشگاهی، بلکه به عنوان کنش زنده‌ی اندیشیدن، و اخلاق به عنوان مقاومت در برابر سقوط. آنچه نیاز داریم، نه بازگشت به سنت‌های کهنه، بلکه بازاندیشی رادیکال در ارزش‌ها است. اخلاق باید دوباره بر مبنای کرامت انسانی، همدلی واقعی و تعهد به حقیقت بازساخته شود. و این تنها از مسیر تفکر نقادانه می‌گذرد: پرسشگری بی‌وقفه، به چالش کشیدن بدیهیات، و نترسیدن از آنکه پاسخ‌ها را نیابیم.در پایان باید اعتراف کرد که وضعیت امروز، نتیجه یک یا دو عامل نیست؛ محصول همزمان نظام سرمایه‌داری، ایدئولوژی‌های توتالیتر، رسانه‌های انبوه و انفعال انسان‌هاست. اما مسئولیت فردی ما هنوز برجاست. ما هر روز که پرسشی را سرکوب می‌کنیم، هر بار که اخلاق را برای سودی کوچک کنار می‌گذاریم، خود را در سقوط مشارکت می‌دهیم. شاید تغییر جهان در توان ما نباشد، اما رهایی فردی از جهل و سقوط اخلاقی، آغازگر هر تحولی است. این همان پیام سقراط بود: «زندگی ناآزموده ارزش زیستن ندارد.» وقت آن است که دوباره بپرسیم، دوباره بیندیشیم، و دوباره اخلاقی شویم، پیش از آنکه دیر شود.

نوشته های مرتبط :