فروپاشی یک رابطه راهبردی؛ طالبان دیگر نیروی نیابتی پاکستان نیست؟

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
1404/08/17
10:25 ق.ظ
بازدید: 19

پایگاه خبری تحلیلی روایت : مذاکرات اخیر میان طالبان و پاکستان در استانبول، که با هدف کاهش تنش‌ها و مهار گروه‌های تی تی پی برگزار شد، بدون دستیابی به توافق پایان یافت. این شکست نه‌تنها نشانه‌ای از پیچیدگی روابط دو طرف است، بلکه بازتابی از سیاست‌های چند دهه‌ای پاکستان در قبال افغانستان است که اکنون به‌نظر می‌رسد به نقطه بازگشت‌ناپذیری رسیده است.پاکستان سال‌ها با وسواس و محاسبه، پروژه‌ای را در افغانستان طراحی کرد که قرار بود امنیت راهبردی‌اش را تضمین کند: طالبان. گروهی که در پناه خاک پاکستان رشد کرد، آموزش دید، و به‌عنوان بازوی نیابتی اسلام‌آباد در برابر کابل و دهلی نو به‌کار گرفته شد. اما تاریخ، همیشه مطابق نقشه پیش نمی‌رود. طالبان پس از بازگشت به قدرت، نه‌تنها از خط‌مشی پاکستان فاصله گرفت، بلکه با پناه‌دادن به دشمنان داخلی اسلام‌آباد، معادلات را برهم زد. شکست گفت‌وگوهای استانبول، نه صرفاً یک ناکامی دیپلماتیک، بلکه نشانه‌ای است از فروپاشی یک راهبرد بلندمدت؛ راهبردی که حالا پاکستان را در برابر هیولایی قرار داده که خود آن را پرورده بود.

مذاکرات اخیر میان طالبان و پاکستان در استانبول، که با هدف کاهش تنش‌ها و مهار گروه‌های تی تی پی برگزار شد، بدون دستیابی به توافق پایان یافت. این شکست نه‌تنها نشانه‌ای از پیچیدگی روابط دو طرف است، بلکه بازتابی از سیاست‌های چند دهه‌ای پاکستان در قبال افغانستان است که اکنون به‌نظر می‌رسد به نقطه بازگشت‌ناپذیری رسیده است.

پاکستان سال‌ها با وسواس و محاسبه، پروژه‌ای را در افغانستان طراحی کرد که قرار بود امنیت راهبردی‌اش را تضمین کند: طالبان. گروهی که در پناه خاک پاکستان رشد کرد، آموزش دید، و به‌عنوان بازوی نیابتی اسلام‌آباد در برابر کابل و دهلی نو به‌کار گرفته شد. اما تاریخ، همیشه مطابق نقشه پیش نمی‌رود. طالبان پس از بازگشت به قدرت، نه‌تنها از خط‌مشی پاکستان فاصله گرفت، بلکه با پناه‌دادن به دشمنان داخلی اسلام‌آباد، معادلات را برهم زد. شکست گفت‌وگوهای استانبول، نه صرفاً یک ناکامی دیپلماتیک، بلکه نشانه‌ای است از فروپاشی یک راهبرد بلندمدت؛ راهبردی که حالا پاکستان را در برابر هیولایی قرار داده که خود آن را پرورده بود.

آنچه را که پاکستان کاشت، درو می کند

پاکستان طی سه دهه گذشته با حمایت از گروه طالبان، در پی ایجاد یک رژیم نیابتی در افغانستان بود؛ رژیمی که منافع استراتژیک اسلام‌آباد را تأمین کند. اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، معادلات به‌گونه‌ای دیگر رقم خورد. طالبان نه‌تنها از تحریک طالبان پاکستان (TTP) حمایت کرد، بلکه در برابر خواسته‌های کلیدی اسلام‌آباد نیز پشت پا زد. این روند به تشدید تنش‌ها، حملات مرزی، و حتی حمله مستقیم پاکستان به خاک افغانستان انجامید. اکنون، مذاکرات استانبول نیز به بن‌بست رسیده و آینده روابط دو کشور در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

پاکستان با تصور کنترل کامل بر طالبان، این گروه را سال‌ها پناه داد، آموزش داد و تجهیز کرد. اما پس از به قدرت رسیدن طالبان، اسلام‌آباد دریافت که این گروه بیش از آن‌که نیرویی مطیع باشد، بازیگری مستقل با اولویت‌های قومی و ایدئولوژیک است. حمایت طالبان از TTP، که تهدیدی مستقیم برای امنیت داخلی پاکستان محسوب می‌شود، نقطه آغاز شکاف عمیق میان دو طرف بود. حملات مرزی، کشته‌شدن صدها نفر، و حمله هوایی پاکستان به کابل، همگی نشانه‌هایی از این فروپاشی تدریجی اعتماد هستند.

با این وجود اما شرط های مطرح شده از سوی پاکستان در استانبول چقدر اصولی، دقیق و قابل اجرا و پذیرش است؟

شرط اول: مهار TTP؛ خواسته‌ای اصلی پاکستان اما خط قرمز طالبان

یکی از شروط اصلی پاکستان در مذاکرات استانبول، مهار فعالیت‌های TTP در خاک افغانستان بود. در ظاهر، این خواسته منطقی و مطابق با اصول روابط همسایگی است. اما در عمل، طالبان و TTP پیوندهای عمیق ایدئولوژیک، قومی و حتی خانوادگی دارند. بسیاری از اعضای TTP در دوران جنگ ۲۰ در افغانستان در کنار طالبان جنگیده‌اند و اکنون نیز در مناطق مرزی به‌صورت مشترک فعالیت می‌کنند. بنابراین، انتظار از طالبان برای مهار یا اخراج TTP، به‌معنای بریدن از بخشی از بدنه اجتماعی و نظامی خودشان است؛ امری که نه‌تنها خلاف اصول پشتونوالی است، بلکه می‌تواند شکاف داخلی در ساختار طالبان ایجاد کند و منجر به فروپاشی شود. بنا این مسئله هرگز از سوی طالبان قابل پذیرش نیست.

شرط دوم: رسمیت خط دیورند؛ رؤیای دیرینه پاکستان

خط دیورند، مرز ترسیم‌شده توسط استعمار بریتانیا، همواره محل مناقشه میان افغانستان و پاکستان بوده است. پاکستان همواره تلاش کرده با روی کار آوردن رژیم‌های همسو در کابل، این مرز را به رسمیت بشناساند. طالبان نیز در ابتدا به‌عنوان نیرویی پشتون‌محور، گزینه‌ای مناسب برای این هدف به‌نظر می‌رسید. اما اکنون که طالبان از پذیرش رسمی این خط سر باز زده، پاکستان خود را فریب‌خورده می‌بیند. واقعیت این است که هیچ گروه پشتونی، حتی طالبان، حاضر به پذیرش مرزی نیست که قبایل پشتون را از هم جدا کرده است. بنابراین، این شرط پاکستان نه‌تنها غیرقابل تحقق است، بلکه نشان‌دهنده درک نادرست اسلام‌آباد از ماهیت قومی طالبان است.

شرط سوم: توقف ساخت بند بر رود کنر؛ خواسته‌ای هم منطقی و هم غیر منطقی

پاکستان در مذاکرات استانبول خواستار توقف ساخت بند بر رود کنر شد؛ آبی که از افغانستان وارد پاکستان میشود. این خواسته در شرایطی مطرح شده که طالبان هیچ‌گاه در چهار سال گذشته اقدامی برای مهار آب انجام نداده بودند. به‌نظر می‌رسد این شرط بیشتر واکنشی به تنش‌های اخیر و حملات پاکستان باشد تا یک مطالبه اصولی. در شرایط عادی و با حاکمیت حکومت مشروع در افغانستان چنین موضوعی باید از مسیر دیپلماسی آبی و توافقات دوجانبه حل‌وفصل شود، نه از طریق فشار سیاسی یا تهدید نظامی.

از سوی دیگر، طالبان نیز به‌دلیل عدم مشروعیت بین‌المللی، انگیزه‌ای برای رعایت اصول حقوق بین‌الملل در حوزه آب ندارند.

آینده‌ای مبهم و پرتنش

شکست مذاکرات استانبول نشان داد که شکاف میان طالبان و پاکستان عمیق‌تر از آن است که با چند نشست دیپلماتیک پر شود. پاکستان اکنون با دست خود، نیرویی را تقویت کرده که نه‌تنها مطیع نیست، بلکه تهدیدی برای امنیت ملی‌اش شده است. در ماه‌های آینده، باید دید آیا طالبان برای حفظ بقای خود، برخی خواسته‌های پاکستان را بی‌سروصدا می‌پذیرند یا خیر. در غیر این‌صورت، احتمال افزایش حملات پاکستان به خاک افغانستان و ورود به فاز جدیدی از درگیری‌ها بسیار بالاست. آن‌چه مسلم است، این‌که روابط دو طرف وارد مرحله‌ای حساس و سرنوشت‌ساز شده است.

نوشته های مرتبط :