بحران خودشناسی و رقیب‌شناسی تاجیکان در افغانستان

دسته: تحلیل
نویسنده: رحمت‌الله آرین‌پور
1404/09/20
10:15 ق.ظ
بازدید: 81

پایگاه خبری تحلیلی روایت : بحث درباره‌ی وضعیت سیاسی و اجتماعی تاجیکان افغانستان، نیازمند تحلیل فراتر از برداشت‌های سطحی و تئوری‌های وارداتی است. عده‌ای زیادی از کتاب‌خوان‌های لغت‌پران تاجیک که خود را «روشن‌فکر» نیز می‌دانند، با طرح نظریه‌های تطبیقی سیاسی بیرونی، بدون درک واقعیت‌های عینی فرهنگی، هویتی، اجتماعی و تاریخی افغانستان به قضاوت می‌پردازند. آنان بیش‌تر از سایر اقوام با دو چالش بنیادی «بحران خودشناسی» و «ضعف رقیب‌شناسی» مواجه‌اند.

بحث درباره‌ی وضعیت سیاسی و اجتماعی تاجیکان افغانستان، نیازمند تحلیل فراتر از برداشت‌های سطحی و تئوری‌های وارداتی است. عده‌ای زیادی از کتاب‌خوان‌های لغت‌پران تاجیک که خود را «روشن‌فکر» نیز می‌دانند، با طرح نظریه‌های تطبیقی سیاسی بیرونی، بدون درک واقعیت‌های عینی فرهنگی، هویتی، اجتماعی و تاریخی افغانستان به قضاوت می‌پردازند. آنان بیش‌تر از سایر اقوام با دو چالش بنیادی «بحران خودشناسی» و «ضعف رقیب‌شناسی» مواجه‌اند.

در این‌جا، خودشناسی به‌معنای درک روان‌شناسی اجتماعی یک قوم است. تاجیکان از منظر ساختار خانواده‌گی و اجتماعی، مردمان مدنی‌ بوده و در اکثر امور زندگی، حق انتخاب فردی در میان‌شان اهمیت بسزای دارد. این ویژه‌گی، هرچند نشانه‌‌ای از فرهنگ مدنی شمرده می‌شود، اما در جامعه‌ی قبیله‌ای افغانستان به‌صورت تاریخی به ضعف انسجام سیاسی و نبود ظرفیت اطاعت‌پذیری از رهبری واحد انجامیده‌است. از سوی دیگر، تاجیکان افغانستان به پیوند تاریخ اقتدار سیاسی و زعامت دولت‌داری گذشته‌‌شان توجه نمی‌کنند. ذهنیت تاریخی آنان عمدتاً به دو چهره‌ی «امیر حبیب‌الله‌خان کلکانی» و «فرمانده احمدشاه مسعود» معطوف می‌باشد. یکی، نخستین تاجیکی بود که تخت سلطنت را در کابل بدست آورد و دیگری برای این قوم هویت سیاسی و ادعای زعامت بخشید. تاجیکان به‌جای این‌که با سلسه‌های غوری، سامانی، صفاری، ساسانی و هخامنشی وصل باشند، با تاریخ عرب‌های وصل اند. این وصلت و عشق یک‌طرفه، سبب سرنوشت کنونی‌شان شده‌است. این قوم به عوض آموزه‌های اصلی دین اسلام، بیشتر تحت تأثیر تاریخ و فرهنگ عرب رفته‌اند. گسست از تاریخ اصلی‌شان، سبب در حاشیه قرار گرفتن آنان در طی حد اقل هزار سال گذشته شده‌است. در طول تاریخ، امپراتوری‌ها و اقوام غالب برای از بین بردن اقوام و قبایل مغلوب، از پالیسی آتش زدن تمام داشته‌های تاریخی مکتوب و نمادهای آن‌ها استفاده کرده‌اند. این را به تعبیری می‌شود، «قتل‌عام سفید» (بدون خون‌ریزی) خواند که نتیجه‌ بنیادی و کم هزینه دارد. در مواردی، تاجیکان در جریان بیشتر هزار‌سال پسین از سوی عرب‌ها، مغول‌ها، انگلیس‌ها و روس‌ها «قتل‌عام سفید» شدند.

چالش دوم، ضعف رقیب‌شناسی در میان نخبه‌گان تاجیکان می‌باشد. بسیاری از آنان نه تاریخ دقیق رقبا و مخالفین را مطالعه می‌کنند و نه رفتار سیاسی‌شان بر اساس تحلیل واقعیت‌های عینی شکل می‌گیرد. اقوامی که دوست‌شناسی و دشمن‌شناسی‌شان ضعیف باشد، هرگز قادر به ایجاد قدرت سیاسی پایدار در یک جغرافیا شده نمی‌توانند. حتا اگر با یک رهبر کاریزماتیک یا یک اتفاق تاریخی به قدرت رسیده باشند، به‌دلیل نبود برنامه‌ریزی و تحلیل درست، دوباره به حاشیه‌ی تاریخ رانده می‌شوند. در مقابل، رقبای تاجیکان با وجود تاریخ کوتاه‌تر، به‌گونه‌ای عمیق‌تر با ریشه‌های خویش در پیوند بوده و آموزه‌های دینی را در قالب فرهنگ قبیله‌ای و تاریخ خود جذب کرده‌اند. همین ترکیب، توانایی آنان را در مدیریت منازعات، شناخت رقبا و حفظ قدرت تقویت کرده است. این گروه‌ها به‌راحتی می‌توانند دو تاجیک را در برابر یک‌دیگر خویش قرار دهند و از این شکاف بهره‌برداری نمایند. نمونه‌ی بازر آن را می‌توان در میان کاربران شبکه‌های اجتماعی، گفت‌وگوهای سیاسی و تصامیم انفرادی رهبران آنان مشاهده کرد.

تاج‌محمد چاه‌آبی، هنرمند محلی‌خوان تاجیک، در چند مصرع کوتاه، تصویر دقیق و دردناکی از روان‌شناسی اجتماعی- فرهنگی تاجیکان ارائه کرده است؛ تصویری که شاید برخلاف سلیقه‌ی لغت‌پران‌ها باشد، اما واقعیت را بازتاب می‌دهد:

ما تاجیکان خودکُش و بیگانه پروریم / با دوستان رقیب و به دشمن یاوریم

در ما به‌جز کینه و بغض و حسد مجو / ما خود به جان یک‌دیگری، خنجریم

هرگز ما درس سیاست نخوانده‌ایم / آید هر رژیم به مانند نوکریم

یک‌بار سر بیار به گریبان چه‌ می‌کنی/ شرمنده و خجالت در روز محشریم

در کنار این مشکلات، بحران روشن‌فکری در میان تاجیکان نیز وجود دارد. شماری از باسوادان این قوم، بدون فهم تاریخ اجتماعی- فرهنگی افغانستان، با خواندن چند اثر مارکس، نیچه، ویل‌دورانت و غیره، خود را مرجع مطلق تحلیل سیاسی می‌پندارند و نسخه‌های غیر قابل تطبیق را برای آینده کشور ارائیه می‌نمایند. همین‌طور، گروه دیگری با خواندن تعدادی از کتاب‌های ورق زرد عربی که با تفکر تندروی و تفسیر نادرست از قر‌آن و احادیث تهیه شده‌اند، قضاوت‌های‌شان را مطلق و سیاه‌وسفید می‌دانند. آنان هر مخالف فکری خود را تکفیر می‌کنند. در مقابل، گروه کوچکی از اهل مطالعه‌ی معتدل وجود دارد که بر اساس دانش تخصصی می‌گویند و می‌نویسند، اما تعدادشان در برابر دو دسته‌ی قبلی، بسیار اندک می‌باشد. آنان به نسبت عدم انسجام و سازماندهی هدفمند مشترک، تاکنون نتوانستند سیاسیون و توده‌ها را متوجه واقعیت‌های عینی در جامعه افغانستان نمایند.

در واقع سیاست، میدان غالمغال و دشمنی‌های درونی نیست؛ صحنه‌ی تدبیر، شناخت و فهم دقیق از واقعیت‌هاست. تا زمانی که تاجیکان هویت تاریخی خویش را بازنیابند، دوستان، رقیبان و دشمنان‌شان را دقیق نشناسند و از تفرقه‌ و محله‌گرایی داخلی فاصله نگیرند، نمی‌توانند به‌قدرت سیاسی پایدار دست یابند. سیاست‌ورزی واقعی در افغانستان باید خودشناسی و رقیب‌شناسی داشته باشد و منافع قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی ذی‌دخل و ذینفع در امور این کشور در نظر گرفته شود.

نوشته های مرتبط :