سالروز درگذشت ابوریحان بیرونی؛ نابغه‌ای در فراموشی

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
1404/09/23
10:32 ق.ظ
بازدید: 16

پایگاه خبری تحلیلی روایت : براساس تقویم، ۲۲ قوس/ آذر سالروز درگذشت ابوریحان بیرونی، ریاضیدان و ستاره‌شناس بزرگ شرق است؛ دانشمندی که در سال ۱۰۴۸ میلادی در غزنی چشم از جهان فروبست و همان‌جا به خاک سپرده شد. بیرونی از بزرگ‌ترین مفاخر تمدن فارسی و علمی جهان است، اما امروز آرامگاه به‌سان قبری متروکه و فراموش‌شده باقی مانده است. این واقعیت تلخ نشان می‌دهد که ما در بزرگداشت و پاسداشت مفاخر خود تنها به ادعا بسنده کرده‌ایم و حتی یک آرامگاه شایسته برای چنین نابغه‌ای نساخته‌ایم، در حالی که دیگران نام و میراث چنین شخصیت ها را به افتخارات خود ثبت کرده‌اند.

براساس تقویم، ۲۲ قوس/ آذر سالروز درگذشت ابوریحان بیرونی، ریاضیدان و ستاره‌شناس بزرگ شرق است؛ دانشمندی که در سال ۱۰۴۸ میلادی در غزنی چشم از جهان فروبست و همان‌جا به خاک سپرده شد. بیرونی از بزرگ‌ترین مفاخر تمدن فارسی و علمی جهان است، اما امروز آرامگاه به‌سان قبری متروکه و فراموش‌شده باقی مانده است. این واقعیت تلخ نشان می‌دهد که ما در بزرگداشت و پاسداشت مفاخر خود تنها به ادعا بسنده کرده‌ایم و حتی یک آرامگاه شایسته برای چنین نابغه‌ای نساخته‌ایم، در حالی که دیگران نام و میراث چنین شخصیت ها را به افتخارات خود ثبت کرده‌اند.

جایگاه علمی بیرونی؛ دانشمند همه روزگاران

ابوریحان بیرونی را می‌توان یکی از جامع‌ترین دانشمندان تاریخ دانست؛ کسی که بر ریاضیات، نجوم، فلسفه، تاریخ، جغرافیا، زمین‌شناسی، نورشناسی و حتی انسان‌شناسی چیرگی داشت. آثار او همچون «آثار الباقیه»، «قانون مسعودی» و… نه تنها در زمان خود بلکه تا امروز منابعی ارزشمند برای شناخت تاریخ، فرهنگ و علوم طبیعی‌اند. بیرونی نخستین کسی بود که با روش‌های علمی به اندازه‌گیری محیط زمین پرداخت، گردش خورشید و محور زمین را محاسبه کرد و حتی در زمینه‌ی نورشناسی، سرعت نور را سریع‌تر از صوت دانست؛ نکته‌ای که قرن‌ها بعد در غرب اثبات شد.

طبق مدارک تاریخی او در سفرهای علمی خود به هند، زبان سانسکریت را آموخت و با دقتی بی‌مانند اوضاع اجتماعی، فرهنگی و علمی آن سرزمین را ثبت کرد. همین نگاه علمی و بی‌طرفانه باعث شده است که بیرونی را «پدر انسان‌شناسی» و «پدر هندشناسی» بنامند. در اروپا، به‌ویژه در دوران رنسانس، اندیشه‌های او الهام‌بخش دانشمندان بود و بسیاری از معادلات و نظریاتش به نام او در تاریخ علم ثبت شده است. دایرةالمعارف علوم چاپ مسکو او را «دانشمند همه سده‌ها» خوانده و در کشورهای مختلف دانشگاه‌ها و کتابخانه‌ها به نام او مزین شده‌اند. چنین جایگاهی نشان می‌دهد که بیرونی نه فقط یک دانشمند حوزه تمدن فارسی، بلکه میراثی جهانی است که سهمی عظیم در پیشرفت دانش بشری دارد.

ما ارزش مفاخر خود را نمی‌دانیم

با وجود این جایگاه عظیم، واقعیت تلخ آن است که در افغانستان، جایی که بیرونی درگذشت و به خاک سپرده شد، حتی آرامگاه شایسته‌ای برای او ساخته نشده است. تصاویر منتشرشده از مزار او تنها یک قبر متروکه را نشان می‌دهد؛ نشانی از بی‌توجهی ما به میراث علمی و فرهنگی‌مان. حداقل در بیست سال جمهوریت، فرصتی بود تا برای بزرگانی چون بیرونی آرامگاه و یادمان ساخته شود، اما چنین اقدامی هرگز صورت نگرفت.

این بی‌توجهی در تضاد آشکار با ادعاهای ماست؛ وقتی کشورهای دیگر حتی نام این دانشمندان را می گیرد رگ گردن ما می پندد…. البته به اعتراض و شعار بسنده می‌کنیم، بی‌آنکه در عمل کاری برای پاسداشت آنان انجام داده باشیم. اگر امروز بیرونی در کشور دیگری آرام گرفته بود، بی‌تردید آرامگاهش به یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی و علمی بدل می‌شد. اما در سرزمینی که او سال‌های پایانی عمرش را گذراند، حتی یک سنگ‌نوشته‌ی شایسته برای معرفی او وجود ندارد.

این وضعیت نه تنها بی‌احترامی به میراث علمی ماست، بلکه نشانه‌ای از غفلت تاریخی است. بزرگداشت مفاخر تنها با سخنرانی و ادعا تحقق نمی‌یابد؛ نیازمند ساخت یادمان‌ها، ایجاد مراکز پژوهشی و معرفی آنان به نسل‌های آینده است. بیرونی نمونه‌ای روشن از این غفلت است: نابغه‌ای که جهان او را می‌شناسد، اما در سرزمین خودش در فراموشی آرمیده است.

با این حال، سالروز درگذشت ابوریحان بیرونی فرصتی است تا بار دیگر به خود یادآوری کنیم که میراث علمی و فرهنگی ما تنها با ادعا حفظ نمی‌شود. بیرونی دانشمندی بود که قرن‌ها پیش پایه‌های بسیاری از علوم امروز را بنا نهاد و اندیشه‌هایش الهام‌بخش تمدن‌های دیگر شد. اما آرامگاه متروکه او در غزنی گواهی است بر اینکه ما در پاسداشت مفاخر خود کوتاهی کرده‌ایم. اگر می‌خواهیم از مصادره‌ی فرهنگی توسط دیگران گلایه کنیم، نخست باید خودمان ارزش این بزرگان را بدانیم و برای بزرگداشت آنان گام‌های عملی برداریم. بیرونی نه فقط یک نام در تاریخ، بلکه نمادی از ظرفیت‌های علمی و فرهنگی ماست؛ ظرفیتی که اگر به فراموشی سپرده شود، آینده‌ی ما نیز از آن محروم خواهد شد.

نوشته های مرتبط :