درگیری در خاش بدخشان؛ تلاقی منافع اقتصادی، تنش‌های قومی و سرکوب سیاسی در سایه حاکمیت طالبان

دسته: تحلیل
نویسنده: شهرام خراسانی
1404/04/10
10:37 ق.ظ
بازدید: 13

پایگاه خبری تحلیلی روایت : بارهاست طالبان در بدخشان وارد تقابل گرم با مردم می‌شوند. هربارهم به روی مردم سلاح می‌کشند و از کشتن مردم ابایی ندارند. با این وضع دیده می‌شود که درگیری‌های اخیر در شهرستان خاش اُستان بدخشان، میان ط-البان و مردم محل، بازتاب‌دهنده تنش‌های عمیق‌تر قومی، اقتصادی و سیاسی در ساختار کنونی قدرت در افغانستان است. گزارش‌ها از وقوع چندین کشته و زخمی در این درگیری‌ها حکایت دارند. اگرچه به‌ظاهر دلیل اصلی این منازعات «کشت و مالکیت تریاک» عنوان می‌شود، اما بررسی‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد که مسئله فراتر از یک نزاع صرفاً اقتصادی است. زیرا، مسأله برخورد با کشت کوکنار آنقدر که در بدخشان بهانه‌ي برای کشتن مردم است، در جنوب افغانستان که محل اصلی کشت و تولید تریاک است و رهبران گروه طالبان نیز شرکت‌های تولیدی دارند نیست. پس این برخورد چندین باره و جدی گروه طالبان با مردم به بهانه‌ی محو کشت تریاک، ریشه‌های دیگری دارد که فراتر از محو کوکنار است.یادداشت کننونی به بررسی مختصر این موضوع می‌پردازد.

بارهاست طالبان در بدخشان وارد تقابل گرم با مردم می‌شوند. هربارهم به روی مردم سلاح می‌کشند و از کشتن مردم ابایی ندارند. با این وضع دیده می‌شود که درگیری‌های اخیر در شهرستان خاش اُستان بدخشان، میان ط-البان و مردم محل، بازتاب‌دهنده تنش‌های عمیق‌تر قومی، اقتصادی و سیاسی در ساختار کنونی قدرت در افغانستان است. گزارش‌ها از وقوع چندین کشته و زخمی در این درگیری‌ها حکایت دارند. اگرچه به‌ظاهر دلیل اصلی این منازعات «کشت و مالکیت تریاک» عنوان می‌شود، اما بررسی‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد که مسئله فراتر از یک نزاع صرفاً اقتصادی است. زیرا، مسأله برخورد با کشت کوکنار آنقدر که در بدخشان بهانه‌ي برای کشتن مردم است، در جنوب افغانستان که محل اصلی کشت و تولید تریاک است و رهبران گروه طالبان نیز شرکت‌های تولیدی دارند نیست. پس این برخورد چندین باره و جدی گروه طالبان با مردم به بهانه‌ی محو کشت تریاک، ریشه‌های دیگری دارد که فراتر از محو کوکنار است.

یادداشت کننونی به بررسی مختصر این موضوع می‌پردازد.

بُعد اقتصادی؛ جنگ انحصاری سازی کشت تریاک

بررسی‌ها نشان می‌دهد که درگیری‌های بدخشان از سوی طالبان بیش‌تر بر سر انحصاری سازی منابع و تجارت است. مخصوص در بدخشان که گفته می‌شود کشت خشخاش هم به عنوان منبع درآمد مطرح است و معادن طلا نیز وجود دارد. حالا اگر فرض را بر این بگیریم که این درگیری‌ها بر سر از میان بردن مزارع تریاک است، باز هم در چنین وضعیتی نمی‌توان این کشتار غیر مسوولانه را توجیه کرد در حالیکه گفته می‌شود در جنوب افغانستان مزارع زیادی تریاک وجود دارد و از طرف طالبان حمایت نیز می‌شود. طالبان به عنوان گروهی که افغانستان را عملا اشغال کرده‌اند حق ندارند در جایگاه یک حکومت مشروع تصمیم بگیرند و اینگونه فاجعه خلق کنند. از سویی دیگر طالبان نتوانستند در چهارسال اشغال افغانستان گزینه‌های جایگزین جهت جابجای کشت تریاک در افغانستان پیدا کنند تا مناطقی که از طریق کشت تریاک کسب درآمد می‌کنند به کشت و کار دیگری رو بیاورند. گفته می‌شود که اکثر مناطق اُستان بدخشان، به‌ویژه مناطق کوهستانی آن، از جمله محلاتی است که کشت خشخاش تنها درآمد معیشتی آنها است. با این حال در شرایطی که مردم محل دسترسی محدودی به معیشت جایگزین دارند، تریاک منبع اصلی درآمد بسیاری از خانواده‌هاست. طالبان که پس از تصرف افغانستان وعده‌هایی مبنی بر پایان‌دادن به کشت تریاک داده بودند، اکنون در مواردی از آن به‌عنوان ابزار باج‌گیری مالی استفاده می‌کنند. طبق برخی گزارش‌ها، طالبان از کشاورزان در بدل اجازه کشت تریاک درخواست شراکت می‌کنند و مالیات (عُشر) می‌گیرند، و در صورت سرپیچی، با خشونت برخورد می‌کنند. در این زمینه، مردم خاش که خواستار حفظ منافع اقتصادی خود هستند، در برابر این فشار ایستادگی کرده‌اند.

بُعد قومی و هویتی؛ طالبان پشتون و مناطق تاجیک‌نشین

اکثریت ساکنان بدخشان، از جمله شهرستان خاش، تاجیک‌تبار و فارسی‌زبان‌اند، در حالی که بدنه اصلی طالبان را پشتون‌هایی از جنوب افغانستان تشکیل می‌دهند. درگیری‌ها میان نیروهای طالبان عمدتاً پشتون و مردم محل تاجیک، تنها نزاعی بر سر تریاک نیست، بلکه برآیند برخورد دو هویت و فرهنگ متفاوت است. برای بسیاری از مردم بدخشان، حضور طالبان نه به‌عنوان دولت، بلکه به‌عنوان نیرویی اشغالگر تلقی می‌شود؛ به‌ویژه وقتی این حضور با خشونت، سرکوب فرهنگی و بی‌توجهی به ساختارهای سنتی محلی همراه باشد. بدخشان از اُستان‌ها مهم فارسی زبان و فرهنگی افغانستان است. حضور جنگجویان طالب مخصوصن که زبان مردم را نمی‌فهمند در اُستان فرهنگی چون بدخشان خود به یک چالش بزرگ تبدیل شده است و این نیز محل نزاع و درگیری دارد. این مردم بارها از رهبری گروه طالبان خواسته اند که نیروهای که حتا زبان آنها را نمی‌فهمند باید از بدخشان بیرون شوند، ولی رهبری طالبان با دیکتاتوری و خودکامه‌گی که دارد این خواست مردم را با سرکوب، کشتار و شکنجه و زندان پاسخ داده است. این امر نه‌تنها در بدخشان که در ساییر نقاط افغانستان جریان دارد و ایستادگی مردم بدخشان در برابر این موضوع جرقه‌ی خیزش‌ها گسترده‌تر و بیش‌تر می‌تواند باشد.

بُعد سیاسی؛ حکومت متمرکز و بی‌اعتمادی عمومی

طالبان پس از تصرف مجدد افغانستان تلاش کردند سیستمی به‌شدت متمرکز، بدون مشارکت واقعی اقوام غیربشتون، را بر کشور حاکم کنند. در چنین ساختاری، مناطق پیرامونی مانند بدخشان، هم از نظر اقتصادی و هم از نظر هویتی، خود را در حاشیه می‌بینند. برخوردهای قهری با مردم محل، به‌ویژه با استفاده از اتهامات چون «کشت غیرقانونی تریاک»، اغلب ابزاری برای کنترل و سرکوب سیاسی و اجتماعی این مناطق است. مردم به گروهی که مشروعیت مردمی و سیاسی ندارد به دیده‌ی یک حکومت نمی‌بینند و در ضمن در چهارسال گذشته این آشکار و واضح بوده است که طالبان برای جامعه‌ی افغانستان بیگانه و اشغال‌گر محسوب شده‌اند. اغلب استدلال مردم نیز این بوده است که این گروه خواست‌های غیر معقول خویش را بر مردم تحمیل می‌کنند و تک‌صدای در کشور حاکم مطلق است. صدای مردم شنیده نمی‌شود، تبعیض و تعصب وجود دارد، رهبری از وجود اقوام دیگر خالی است و برخورد‌ها نیز از یک منطقه و زبان تا محل و زبان دیگر زمین تا آسمان تفاوت دارد و این تفاوت آشکار است. ازینرو اعتماد عمومی نسبت به گروه طالبان در میان مردم از یبین رفته و شگاف عمیقی میان مردم و طالبان دیده می‌شود. طالبان تلاش کرده‌اند که از راه‌های تهدید، شکنجه، کشتار و حتا وضع محدودیت‌های اجتماعی این فاصله‌ی میان مردم و خودشان را از بین ببرند، ولی چون راه را اشتباه می‌روند و عملا مردم اینها را به دید قاتلان فرزندان‌شان در بیست‌سال گذشته می‌بینند، این فاصله نه‌تنها که کم نمی‌شود بیش‌تر هم شده است.

نتیجه‌گیری

درگیری‌های شهرستان خاش و چندین درگیری پیش ازین، تنها نشانه‌ای از یک بحران موضعی نیست، بلکه جلوه‌ای از تنش‌های گسترده‌تری‌ست که در افغانستان تحت حاکمیت طالبان جریان دارد. اگرچه تریاک ممکن است بهانه‌ای آشکار برای برخورد باشد، اما در بطن ماجرا، بحران مشروعیت، تنش‌های قومی، و تضاد منافع اقتصادی و فرهنگی نهفته‌اند. تا زمانی که طالبان نتوانند حکومتی فراگیر، غیرقومی و پاسخ‌گو ایجاد کنند، این‌گونه درگیری‌ها نه‌تنها ادامه خواهد داشت، بلکه احتمال گسترش‌شان به سایر اُستان‌ها نیز وجود دارد.

نوشته های مرتبط :