تشدید بحران، شگاف روابط، انقطاع مناسبات، توقف دوجانبه روابط و گسیختگی مناسبات در خاورمیانه، افکار عمومی را بشدت درگیر ساخته است.
خاورمیانه به منطقهای گفته میشود از منظر تاریخی، فرهنگی، تاریخی، راهبردی، ژئوپولیتیکی از اهمیت ویژهای در برخوردار است.
کشورهای که شامل خاورمیانه میشود عبارت از: ایران، عراق، سوریه، فلسطین، ترکیه، عربستان سعودی، کشورهای خلیجفارس.
کشورهای دیگری نیز بر خاورمیانه نسبت داده میشود.
افغانستان به گونه کاربردی و تخصصی شامل خاورمیانه نمیشود، چون از لحاظ جغرافیایی و فرهنگی جز آسیای مرکزی میشود.
خاورمیانه همواره درگیر منازعه و کشمکشهای بازیگران منطقهای و فرامنطقهای قرار داشت.
تنوع قومی، مذهبی ناهمگونی منابع مختلف و موقعیت استراتیژیک از جمله عوامل مهم منازعه در خاورمیانه محسوب میگردد.
رقابت های ژئوپولیتیک در خاورمیانه، شامل چند لایه مهم می شود که دامنههای اختلافات را در خاورمیانه وسیعتر نموده و زمینه ساز مداخلات بازیگران منطقهای و فرامنطقهای را فراهم نموده است.
عوامل منازعه در خاورمیانه
-عوامل ژیوپولیتیکی
-اقتصادی
-سیاسی
-امنیتی
-مذهبی
-اجتماعی و فرهنگی می باشد.
قدرتهای بزرگ بخصوص آمریکا بدنبال نفوذ سیاسی، اقتصادی و امنیتی در خاورمیانه بوده و دخالت های پی هم آمریکا، قطعا فضای خاورمیانه پرتنش ساخته است.
ایجاد ائتلاف های، پرتگاهها، پایگاهها و تشکیل کار گروه ها منطقه ای با سازمندهی آمریکا، فضای خاورمیانه را آلوده نموده است.
آمریکا روابط کلیدی با کشورهای همچون اسرائیل، عربستان سعودی، قطر دارد و از سازمان های بینالملی و سیاستهای منطقوی حمایت میکند.
آمریکا از تشکیل کشوری بنام اسرائیل حامی و بانی این کشور در خاورمیانه بوده است، که در جنگهای مختلف از حمایتهای مستقیم و غیر مستقیم آمریکا برخوردار بوده است.
۱- جنگ ۱۹۴۸ پس از تشکیل اسرائیل چند کشور عربی وارد جنگ شد.
آمریکا با دخالت نظامی محدود، روابط میان اسرائیل و آمریکا پایهگذاری شد.
۲- در سال ۱۹۵۶ جنگ میان اسرائیل و مصر آتش گرفت در نهایت دخالت آمریکا و متحدانش نشانگر دخالت آمریکا در منطقه می باشد…
۳- جنگ اسراییل در غزه؛ جنگ در غزه از سالهای ۲۰۰۸ الی ۲۰۲۱ به شکل مقطعی میان رژیم صهیونیستی و مجاهدین حماس شکل گرفت.
مردم فلسطین را به آوارهگی محض روبرو ساخت، تمام زیرساختهای اقتصادی، امنیتی، سیاسی و اجتماعی فلسطین را از بین برد.
شخصیتهای انگشت شمار گروه حماس را نشانه گرفت و از هیچ نوع کشتارهای جمعی و انفرادی دست بردار نشد.
جنگ اسرائیل و فلسطین، حمایت های بی قید شرط آمریکا از اسرائیل نشانگر نفوذ سیاسی و امنیتی آمریکا در خاورمیانه محسوب می شود.
حمایت سیاسی قوی، فروش تسلیحات و حمایت دیپلوماتیک آمریکا، خاورمیانه را بشدت تنشزا نموده است.
۴- جنگ ۱۲ روزه جمهوری اسلامی ایران و اسرائیل- آمریکا.
اسراییل بارها به اهداف نظامی در سوریه، لبنان حمله نموده بود.
تصور می کرد ورود جنگ با ایران بخش از پیروزی های اسرائیل خواهد بود، اما غافل از اقتدار، صلابت و تاریخ امپراطوری ایران بود. که در نهایت ایران مشت کوبنده بر صورت شان کوبید.
آمریکا در این جنگ از هیچ نوع حمایت های اطلاعاتی، تسلیحاتی علیه ایران دریغ ننمود.
آمریکا در تمام ادوار تاریخ دخالت مستقیم و غیر مستقیم بر خاورمیانه داشته است و با دخالت های مدوام تمام قوانین بینالمللی را زیر پا نموده است.
ویژه گی خاورمیانه
– اتصال سه قاره ( آروپا، آسیا و آفریقا)
– داشتن نفت و گاز اغنا.
– گلوگاه های حیاتی.
آمریکا و قدرتهای بزرگ جهان حدود ۶ دهه است که خاورمیانه را مورد توجه خود قرار دادند.
بنابر دلایل ذیل خاورمیانه یک منطقه مهم و استراتیژیک شمرده میشود؛
مسال اقتصادی: خاورمیانه پل ارتباطی میان اروپا، آسیا و آفریقا بوده و از مسیرهای حیاتی، تجاری و حمل و نقل جهانی محسوب میگردد.
مثال؛
– تنگه هرمز: تنگه هرمز از اهمیت ویژه و حساسی برخوردار است
حدود ۶۰ فیصد نفت جهان روزانه از این تنگه عبور میکند.
به این دلیل تنگه هرمز مورد توجه قدرت های اول قرار گرفته است.
– کانال سوئز: کانال سوئز دریایی مدیترانه را به دریایی سرخ وصل میکند و دریایی سرخ از اهمیت رهبردی، اقتصادی و زیست محیطی برخوردار است.
از دریایی سرخ ۱۰- ۱۲ درصد تجارت جهانی( نفت، گاز و کالا ) از این مسیر عبور میکند.
هرنوع تاثیرات بر دریایی سرخ، دریایی مدیترانه و جهان را متاثر میسازد.
کشورهای همچون عربستان، مصر، سودان از این دریا منفعت کافی میبردند.
دوم: مسائل سیاسی و امنیتی؛ همانگونه ای که خاورمیانه به عنوان یک منطقه مهم و حساس شمرده میشود، مورد توجه قدرتهای بزرگ قرار گرفته است.
آمریکا از نفوذ چین و روسیه در خاورمیانه هراس دارد و در مقابل روسیه و چین از نفوذ آمریکا در هراس است.
هر قدرتی که نفوذ بیشتر در خاورمیانه داشته باشد، میتواند در عرصه تجارت، اقتصاد و امنیت در آسیا و اروپا دست بلند داشته باشد.
مبنای ناامنی خاورمیانه، بستر رقابت میان قدرت های بزرگ بشمار می رود.
نقش آمریکا زمانی در خاورمیانه پررنگ شد که انگلیسها تصمیم گرفتند تا از خاورمیانه بیرون شود.
با بیرون شدن انگلیسهای یک خلای امنیتی در خاورمیانه ایجاد شد، وقتی آمریکاییها خلای را در خاورمیانه متوجه شدند.
ایران و عربستان سعودی از کشورهای کلیدی خاورمیانه به شمار میروند.
ایران از امکانات و تجهیزات فوقالعاده ای برخوردار بود و عربستان سعودی نیز امکانات لازم و ذخایر نفتی را در دست داشت.
با بروز اختلافات بحران ها، درزها و شگافها در خاورمیانه ایجاد شد، که ترمیم آن شگاف ها از عهده کشورهای منطقه ای بیرون بود.
زمانیکه یک خلای امنیتی بوجود می آید و یک نظمی فرو می ریزد.
تا نظم دیگری شکل میگیرد در آن منطقه هرج و مرج، بی انظباطی و فروپاشی بوجود می آید.
در آن مقطع حساس آمریکا از فرصت استفاده نموده و فورا اقدام پر کردن آن خلأها شد.
کشورهای همچون عربستان سعودی، قطر و کشورهای خلیج فارس نیز خواهان دخالتهای آمریکا شدند، چون بحران محض در خاورمیانه شکل گرفته بود، برای عربها مهم نبود چی کسی خلای امنیتی خاورمیانه را پر میکند، برای شان مهم بود تا آن خلأها برطرف شود.
بنابر عوامل ذیل آمریکا برای ایجاد نظم در خاورمیانه ناموفق بود:
۱- وقتیکه آمریکا برای ایجاد نظم جدید اقدام نمود، ناکام بود تا پتانسیل نظم جدید و معنی دار را در خاورمیانه شکل دهد.
۲- با ایجاد ائتلاف های کوچک و بزرگ، شگاف و درزهای خاورمیانه را افزونتر و عمیقتر ساخت.
۳- در پرتو بلوغ سیاسی آمریکا، همکاری های جمعی شکل نگرفت و کشورهای منطقه ناراضی ماندند.
۴- آمریکا برای برقراری نظم منطقهای ناکام بود.
حالا خاورمیانه به عنوان میدان رقابت میان قدرت های بزرگ قرار گرفته است، هر قدرت بنابر منافع شان در خاورمیانه دخالت می نمایند.
رقابت میان ایران و آمریکا
ایران از لحاظ جغرافیایی و سیاسی از اهمیت خاص برخوردار است.
ایران دسترسی همزمان به تنگه هرمز، خلیج فارس دارد.
از لحاظ همجواری به افغانستان، عراق و قفقاز نزدیک است.
از تمدن، قدرت افروزی و تاریخمندی طولانی برخوردار است.
آمریکا چنین تصور دارد که هر کشوری در خاورمیانه نفود داشته و این موقعیت را به اهرم فشار تبدیل کند تهدید محسوب می شود.
آمریکا تلاش دارد تا از توانایی و خودکفایی جمهوری اسلامی جلوگیری نماید.
اما جمهوری اسلامی به آنچه نیازهای امنیتی- منطقهای تقاضا دارد دست یافته است.
آمریکا بهتر میداند جنگ علیه ایران هزینه بیشتر دارد، اجماع جهانی علیه آمریکا می سازد و امنیت منطقهای و حتی جهانی را مختل میسازد.
به باور من: نه جنگ تمام عیار شکل میگیرد، نه صلح دوامدار و نه مذاکرات با ماهیت اثربخش.
