مسیر گمشده فلسفه افغانستان از فارابی تا عصر معاصر

دسته: تحلیل
نویسنده: آدرین رحیمی
1404/06/02
10:19 ق.ظ
بازدید: 26

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در مواجهه با تاریخ تحمیل‌شده و روایت‌های برساخته‌ای که از بیرون بر ما تحمیل گردیده‌اند، گویی ناگزیر از پذیرش هویتی هستیم که نه از درون، بلکه از بیرون تزریق شده است. افغانستان، در قرائت غالب جهانی، کشوری نوظهور تلقی می‌شود که عمر سیاسی‌اش از چهار قرن فراتر نمی‌رود؛ اما پرسش بنیادین آن است که در این گستره زمانی، نسبت این سرزمین با فلسفه چه بوده است؟ آیا اندیشه فلسفی در بطن جامعه افغانستانی جایگاهی داشته؟ و اگر داشته، آیا توانسته است در ساختار معرفتی و اجتماعی نقشی ایفا کند؟

در مواجهه با تاریخ تحمیل‌شده و روایت‌های برساخته‌ای که از بیرون بر ما تحمیل گردیده‌اند، گویی ناگزیر از پذیرش هویتی هستیم که نه از درون، بلکه از بیرون تزریق شده است. افغانستان، در قرائت غالب جهانی، کشوری نوظهور تلقی می‌شود که عمر سیاسی‌اش از چهار قرن فراتر نمی‌رود؛ اما پرسش بنیادین آن است که در این گستره زمانی، نسبت این سرزمین با فلسفه چه بوده است؟ آیا اندیشه فلسفی در بطن جامعه افغانستانی جایگاهی داشته؟ و اگر داشته، آیا توانسته است در ساختار معرفتی و اجتماعی نقشی ایفا کند؟

در تحلیل تاریخی، اگر از منظر مکان بنگریم، می‌توان فارابی و ابو زید بلخی را از نخستین متفکران فلسفی دوران اسلام در افغانستان دانست. اما این، خود محل مناقشه است، چرا که در حافظه تاریخی و فرهنگی جهان، این اندیشمندان بیشتر در ذیل تمدن ایرانی شناخته شده‌اند تا افغانستانی. این امر، خود نشانگر بحران هویت فلسفی در افغانستان است هویتی که نه تنها در سطح جهانی بلکه در درون خود نیز دچار گسست و ابهام است.

فارابی:

فارابی، متولد فاریاب، با زبان علمی عربی و ریشه‌های فرهنگی ترکی یا فارسی، در بغداد به آموختن فلسفه یونانی پرداخت و آن را با حکمت اسلامی تلفیق کرد. در نظام فلسفی او، عقل و وحی نه در تقابل، بلکه در تکامل‌اند. او فلسفه را نه صرفاً تأملی نظری، بلکه راهی برای نیل به کمال عقلانی انسان می‌دانست. در فلسفه سیاسی‌اش، مدینه فاضله را جامعه‌ای می‌دانست که در آن عقلانیت، اخلاق و عدالت حاکم باشد و رهبری آن بر عهده فیلسوفی باشد که فضیلت را داراست. این نگاه، گرچه آرمان‌گرایانه است، اما در بطن خود حامل نوعی نخبه‌گرایی عقلانی است که جامعه را از پایین به بالا نمی‌سازد، بلکه از بالا به پایین هدایت می‌کند.

ابو زید بلخی:

در مقابل، ابو زید بلخی، با تأکید بر تربیت روانی و اجتماعی، فلسفه را از برج عاج عقلانیت به بستر زندگی روزمره فرود می‌آورد. او انسان را موجودی عقلانی و اجتماعی می‌دانست که سعادتش در تعادل میان عقل، اخلاق و روان نهفته است. برخلاف فارابی، بلخی بر این باور بود که جامعه ایده‌آل نه با رهبری فیلسوف، بلکه با تربیت جمعی و محیط اجتماعی مناسب شکل می‌گیرد. این نگاه، حامل نوعی دموکراتیزه‌کردن فلسفه است؛ فلسفه‌ای که نه در انحصار نخبگان، بلکه در دسترس همگان قرار دارد.

دوران معاصر و غیاب فیلسوف

پس از این دو چهره برجسته، فلسفه در افغانستان دچار رکود شد. نه فیلسوفی ظهور کرد که بتواند در سطح جامعه اثرگذار باشد، و نه سنت فلسفی شکل گرفت که بتواند اندیشه را به نیرویی اجتماعی بدل کند. گرچه پژوهشگرانی چون صلاح‌الدین سلجوقی و اسماعیل مبلغ تلاش‌هایی در جهت احیای فلسفه داشته‌اند، اما این تلاش‌ها بیشتر در سطح نظری باقی مانده‌اند و نتوانسته‌اند به گفتمان غالب بدل شوند.

سلجوقی، با تأکید بر عقل و وحی، فلسفه را ابزاری برای نیل به حقیقت و کمال انسانی می‌دانست و بر کاربرد عملی آن در زندگی اجتماعی تأکید داشت. مبلغ، با رویکردی عقلانی و معنوی، در پی پیوند عرفان نظری با اخلاق عملی بود و نقدی جدی بر ایدئولوژی‌های سکولار و مارکسیستی داشت. اما این تلاش‌ها، به دلیل فقدان بستر اجتماعی مناسب، نتوانستند به جریان‌های فکری مؤثر بدل شوند.

وضعیت کنونی: سنت‌گرایی و فقدان درک پست‌مدرن

در وضعیت کنونی، فلسفه در افغانستان همچنان در بند سنت باقی مانده است. نه تنها پست‌مدرنیسم به عنوان یک جریان فکری شناخته نشده، بلکه حتی درک بنیادین از آن نیز وجود ندارد. این امر نشانگر شکاف عمیق میان فلسفه جهانی و وضعیت فلسفی افغانستان است؛ شکافی که نه تنها معرفتی، بلکه وجودی است.

در نهایت، می‌توان گفت که افغانستان، پس از فارابی و بلخی، فیلسوفی نداشته که بتواند در سطح جامعه اثرگذار باشد. این خلأ، امروز بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود؛ خلأیی که نه تنها معرفتی، بلکه هویتی است. فلسفه در افغانستان، اگر بخواهد احیا شود، نیازمند بازاندیشی بنیادین در نسبت خود با جامعه، تاریخ و هویت است.

نوشته های مرتبط :