از بی‌تفاوتی تا فرمان پذیری؛ خوانشی آرنتی از حاکمیت طالبان

مقدمه

هر چند بشر در روند زندگی فراز و فرودهای زیادی را پیموده اما هیچگاه این فراز و فرود‌ها به پیمانه‌ای سراشیبی در دنیایی مدرن نبوده است. رنسانس اروپا Renaissance از میانه‌های قرن چهاردهم و انقلاب کبیر فرانسه ۱۷۸۹ میلادی، موجب شد تا نگاه بشر به مسأله آزادی متحول گردد. خروجی این فرایند تاریخی همان شکل‌گیری حکومت های مدرن با محوریت «شهروند» و یا به تعبیر آرنت همان عمل‌ورز/actor بود.
در یک جامعه‌ای که روابط میان کنش‌گران سیاسی و شهروندان باز تعریف شده و همه خود را در قبال سرنوشت جمعی مسول و پاسخگو می‌دانند. شهروند فردی است فعال، کنش‌گر و حاضر در صحنه‌ی اجتماعی. عمل‌ورزی که فعالیت‌های دولت را زیر نظر داشته و سعی می‌کند به عنوان تنها موجود آینده‌نگر مسولیت‌های اجتماعی خود را به درستی به انجام برساند، زیرا معتقد است که آینده‌ی وی و نسل‌های بعد از وی وابسته به آنچه هست که امروز سیاست گذاران اعمال می‌نمایند.
البته این ایده در اوایل بسیار هم شبیه به آنچه امروز ما از مفهوم شهروند می‌دانیم نبوده است. در گذر زمان و تجربه حکومت های توتالیتر totalitarian در اروپا، باعث به میان آمدن بحث‌های فلسفی زیادی پیرامون مسولیت های فردی و جمعی در قبال سیاست و کنش‌گری سیاسی میان طیف وسیعی از نظریه‌پردازان صورت گرفت که به تکامل این مفهوم انجامید. اما آنچه امروز دموکراسی و ارزش‌های انسان مدرن را تهدید می‌کند فرافکنی و فرار از پذیرش مسولیت اجتماعی به عنوان عمل‌ورز خردمند هست. زیرا در بسیاری از جوامع افراد علاقه دارند بنابر افکار و عقاید خویش و یا از سر بی‌تفاوتی سیاست را حوزه‌ای کم ارزشی تلقی نموده و نوعی از خود انفعالی خود خواسته را در قبال اوضاع سیاسی اتخاذ نمایند. که البته این کنش در گذر زمان تاثیر عمیقی بر آزادی‌های سیاسی و اجتماعی افراد و جوامع خواهد گذاشت.
از سوی هم برخی جوامع هنوز در مراحل اولیه برای رسیدن به مفهوم شهروند قرار داشته و از نظر تاریخی به مرحله‌ی شهروندی نرسیده اند. جوامع مختلفی در جهان متأسفانه دچار این وضعیت بوده اما به طور خاص این وضعیت در افغانستان از شدت بیشتری برخوردار است. زیرا این کشور با توجه همان سلطه‌ی قبیله بر مناسبات اجتماعی هنوز از این روند تاریخی عقب مانده است. سلطه‌ی قبیله‌ی که در اشکال و قالب‌های مختلفی نمود یافته و همواره جامعه را در نوعی از عدم آگاهی و ترغیب به آن قرار داده و با هر گونه ابزار سعی می‌نماید همان مناسبات حاکم-رعیتی را حفظ نماید حتی با توتالیتاریسم اسلامی! نوشته‌ی حاضر در پی آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که چگونه بی‌تفاوتی اجتماعی باعث فرمان پذیری و قبای طالبان در قدرت گردیده است. سوال نوشته‌ی حاضر این است که بی‌تفاوتی اجتماعی و فقدان همدلی چگونه توتالیتاریسم طالبانی را تقویت نموده است؟ فرض بر این بنا یافته که روند تاریخی رسیدن به مرحله شهروندی در افغانستان هنوز پیموده نشده و در حافظه‌ی جمعی هنوز هم پرسشگری و کنش‌گری در عرصه‌ی سیاسی و اجتماعی کشور شکل نگرفته است. البته این مهم هم دلایل خود را دارد که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت.

چارچوب تئوریک: توتالیتاریسم؛ پارامترها و مشخصه‌ها

هانا آرنت ۱۹۰۶-۱۹۷۵م. نظریه‌پرداز سیاسی و از متفکران برجسته‌ای آلمانی-آمریکایی قرن بیستم است. که آرا و عقاید قدرتمندش تأثیری شگرف از خود بر متفکران هم عصر و پسا خودش گذاشته است. آرنت در اثر مشهور خود تحت عنوان ( وضع بشر ) می‌کوشد تا آدمی را از سال‌های خواب غفلت بیرون بیاورد و در نتیجه‌ی بیان وضعیت گذشته و حال، آیند‌ه‌ی بشر را ترسیم نماید. در قلب آرا و نظریات سیاسی هانا آرنت نظام‌های توتالیتاریسم totalitarsme قرار دارد. نوعی نظامی که فردیت فرد را به شی و یا ابزاری در جهت تحقق آرزو‌های خودش مبدل می‌نماید. آرنت نظام‌های تمامیت خواه یا توتالیتر را چنین تعریف می‌نمود: نظام‌های که خواهان سیاست‌گذاری، نظارت و کنترل بر کلیه امور اجتماعی، اقتصادی و خصوصی شهروندان و نیز برکناری و حذف کلیه مخالفان از طریق ترور، خفقان و انحصارگری در حوزه‌ی قدرت سیاسی هستند. در چنین رژیم‌های دولت بر تمامی عرصه‌های زندگی انسانی مسلط بوده و فضای برای حریم خصوصی آنها نمی‌گذارد.

پارامتر‌های نظام‌های توتالیتاریسم:
１- حکومت سعی می‌کند تصویر یک انسان بی‌نقص و کامل را تلقین و برای مردم الگو قرار دهد.
２- مرز میان ما که مایل به انسان کامل و بی‌نقص باشیم با انسان ناقص و پرعیب هر لحظه پررنگ‌تر می‌شود.
３- نفرت ما از آنهایی که نمی‌خواهند کامل شوند رفته رفته افزایش می‌یابد.
４- در آخرین مرحله کینه، بی‌رحمی و جنایت برای انسان‌های کمال‌گرا به امری عادی بدل می‌شود. در این مرحله حس همدلی یا همان Empathy نسبت به دیگران و مسولیت ‌پذیری اجتماعی به پایین‌ترین میزان خود خواهد رسید.
در واقع با بر شمردن این پارامتر‌ها نوعی حس عجیبی به انسان دست می‌دهد یا همان حس هم‌ذات پنداری با آرنت! زیرا شرایط حاضر در افغانستان تحت حاکمیت طالبان دقیقاً همه‌ی این پارامترها را مو به مو در خویش جا داده است. از سوی هم آرنت در بیان مشخصه‌های نظام توتالیتر سه مولفه را نام می‌برد که عبارت است از: تنهایی، ایدئولوژی و ارعاب.

نخستین مشخصه به اعتقاد آرنت، تمامیت خواهی هنگامی وارد سپهر سیاسی شد که طبقات، جوامع و خانواده‌ها رو به افول گذاشتن و تنهایی بدل شد بود به تجربه روزمره‌ برای توده‌های رو به رشد قرن ما. در واقع تمامیت خواهی خود را بر پایه تنهایی و این حس عجیب متعلق نبودن به جهان و یا نوعی حقارت دورنی پایه گرفته که در گذر زمان فرد و یا افراد را مستعد پذیرش ایدئولوژی وحشت می‌سازد. تنهایی مد نظر آرنت تنهایی به معنی منزوی بودن است که نتیجه‌ی آن نابودی حوزه سیاسی و عمومی در دولت‌های خودکامه و اقتدار طلب است؛ شاید به صورت واضح‌تر این طور گفت که تنهایی با خود نبودن و دیگری نبودن است که ویژگی انسان‌های توده در جامعه‌ی توتالیتر می‌باشد.
دومین مشخصه‌ی نظام‌های توتالیتر ایدئولوژی است. این ویژگی به خاطر منطق ذاتی که دارد وانمود می‌کند که رازهای تمامی فرآیندهای تاریخی اعم از گذشته، حال و آینده را می‌داند و یا رخنه به سپهر زندگی خصوصی مردم تسلط خویش بر اذهان را تثبیت می‌نماید. تمامیت‌خواهی با کمک تنهایی و وحشت ( ترور ) به زندگی خصوصی مردم تجاوز نموده و عقل سلیم را تخریب می‌‌نموده و رابطه افراد را با هر گونه واقعیت قطع و یا تا حد امکان محدود می‌سازد. توتالیتاریسم از طریق ایدئولوژی به دو شیوه شرایط جامعه توده‌ها تشدید می‌کند: یکی از طریق ویران نمودن روابط میان انسان‌ها و اخلاق اجتماعی. و دیگر از طریق ویران کردن روابط ادراکی انسان‌ها با واقعیت. توتالیتاریسم معتقد است که انسان کاملاً تنها بهترین گزینه است، چرا که هیچگونه پیوند اجتماعی با خانواده و دوستان ندارد. توده‌های که تنهایی وجه مشترک آنان بی‌هنجاری، احساس ناچیز بودن، سرگشتگی و گسیختگی است.
سومین مشخصه این نوع نظام‌ها وحشت و ترور است. نظام اجتماعی توتالیتاریسم از دهشت‌ناک ترین نظام‌های اجتماعی است. نظامی به مراتب خشن‌تر از دیکتاتوری های پیشین که با استفاده از تکنولوژی مدرن و استفاده از خشونت، موج وسعی از وحشت را بار می‌آورند. هانا آرنت، توتالیتاریسم را به عنوان نظام ضد انسانی معرفی می‌کند که بدیهی تریت حقوق انسانی را ضایع می‌سازد. خشونت این نظام‌ها تنها از طریق رجوع به ویژگی‌های قانونی و ایدئولوژیک آنها قابل فهم است. اقتدارگرا با بی رحمی علیه مخالفان و اقشاری اجتماعی بخصوص زنان را هدف حملات سیستماتیک قرار و سعی می‌نماید تا به هر طرز ممکن وجود آنها را در جامعه انکار نماید. تا از این طریق دست به سرکوب و ایجاد وحشت استفاده نماید.

چرایی بی‌تفاوتی اجتماعی در افغانستان

به نظر می‌رسد جنگ و خشونت تاثیر عمیقی بر روی عواطف انسانی می‌گذارد. زمانی که صلح به یک پدیده‌ای نادر اجتماعی مبدل شد پس جنگ مبدل به عادت می‌شود و جوامع که جنگ در آن به امر عادی بدل شده عواطف انسانی از جمله: هم‌دردی، مهربانی، صله‌رحم، شیفق بودن، و دغدغه‌مندی نسبت به وضعیت دیگران رنگ باخته و مفاهیم عاطفی با سوی تعبیر و یا مسخ روبرو می‌شوند. در واقع چون انسان موجودی است اجتماعی، فعل و انفعال جامعه به شکل بازخورد های مثبت و منفی از سوی افراد آن اجتماع به نمایش گذاشته می‌شود. نکته‌ی مورد توجه این است که بی‌تفاوتی در جامعه قبل از جنگ پدید می‌آید. این که افراد خود را نسبت به آنچه که در پیرامون آن رخ می‌دهد مسول نمی‌داند و یا این که منفعت فردی را مقدم بر منفعت اجتماعی قلمداد می‌کند و یا هم از سر فقدان آگاهی سعی می‌کند تا از دخالت در امور اجتماعی دوری نماید. این رفتار باعث آن می‌شود تا بی‌بند و باری اجتماعی، بی عدالتی، خشونت و در نهایت حاکمیت‌های استبدادی در جامعه تقویت شده و منجری به خفقان گردد. برای مثال آنچه ما در افغانستان تحت حاکمیت طالبان با آن روبرو هستیم.
البته باید توجه داشت که ریشه‌هایی بی‌تفاوتی اجتماعی در افغانستان عمق بسیار و عمری دراز دارد. این بی‌تفاوتی اجتماعی شدید در افغانستان ناشی از عوامل تاریخی، ایدئولوژیک، قبیله‌گرایی و نیز عادی سازی خشونت در جامعه می‌باشد.
عامل تاریخی؛ تاریخ افغانستان مملوست از خفقان، سرکوب و کشتار جمعی مردم، آنهایی که در تلاش بودند تا عدالت اجتماعی را تامین و نوع اراده‌ی مردمی را بر حکومت های استبدادی تحمیل نمایند. اما سرکوب‌های گسترده و ایجاد وحشت در میان اعضای جامعه باعث شکل گیری یک تصویر ناامیدانه از تغییر وضعیت بدست مردم شده و این مسأله باعث شده تا شهروندان افغانستان دست از تلاش‌ بردارند و نوعی از خود انفعالی خود خواسته را پیش گیرند. در نتیجه این خود انفعالی خود خواسته است که بی‌تفاوتی اجتماعی به یک امر پذیرفته شده مبدل شده و نسل اندر نسل تداوم پیدا کرده است.
عامل ایدئولوژیک؛ شاید بی‌راه نباشد اگر بگویم که متولیان دین بخصوص دین اسلام در افغانستان همواره از این پدیده در جهت توجیه فعالیت‌های سیاسی-اقتصادی خویش بهره برداری نموده بلکه آنرا ابزاری برای سرکوب هر گونه دادخواست هم نموده اند. در واقع آنچه که امروز تحت عنوان امارت اسلامی طالبان یاد می‌شود نیز از ایدیولوژی برای پیش‌برد اهداف سیاسی-اقتصادی تحت عنوان « اطاعت از امیر » صورت داده و هر گونه کنش واکنش مخالف خویش را با توجیه دینی از سر راه بر می‌دارند. این دقیقاً همان مشخصه‌ی توتالیتاریسمی است که آرنت از آن یاد نموده است. ایدیولوژی اسلام-طالبانی، با رخنه به سپهر خصوصی زندگی انسان افغانستانی تمامی فعالیت‌های او را تحت کنترل داشته و با همان نگاه ایدیولوژیک و خصمانه سعی می‌کند زنان و دختران را از تمامی فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی حذف نماید.
قبیله‌گرایی؛ یکی از عوامل دیگر در بحث گسترش بی‌تفاوتی بر می‌گردد به همان مسأله قبیله و آنچه تحت عنوان رسم و عنعنات قبیله‌ی یاد می‌شود. این عامل با در هم آمیزی با دین تمامی سطوح اجتماعی را از عینک قبیله نگاه نموده و هر گونه تفاوت در رفتار و یا طرز فکر را گناه نابخشودنی قلمداد می‌نماید. اسلامیت افغانی، در طی نزدیک به یک قرن گذشته با تمام توان خشونت را در جامعه نهادینه کرده و با قرائت دینی-قبیله‌یی خویش و همان لجاجت سرسختانه نسبت به ارزش‌های قبیله‌ی افغانستان و سایر اقوام این کشور را از توسعه معنادار باز داشته است. باید توجه نمود که قبیله‌گرا‌ها شاید در رفتار شان تفاوت وجود داشته باشد اما در بحث ارزش‌های نانوشته شده‌ای قبیله‌ای همه کنار هم قرار می‌گیرند. این عامل از چنان چسپندگی برخوردار است که حتی دامن آنعده از شخصیت های آدکادمیک و کسانی که در بیرون از این کشور تحصیل نموده اند را نیز گرفته است. پس در یک چنین فضای تطوری که همواره پیشرفت‌های ناچیز که سال‌ها روی آن کار می‌شود اما توسط این منش قبیله‌ی به راحتی نابود می‌گردد باعث آن شده تا بی‌تفاوتی از سر ناامیدی در میان جامعه شکل گیرد. نوعی بی‌تفاوتی که حالا جلوه‌‌های آنرا می‌توان در فرار و یا تلاش به فرار از افغانستان تحت حاکمیت طالبان مشاهده نمود.
عادی سازی خشونت؛ ایدئولوژی برای تضمین بقای خویش حساب روی ترس جامعه باز می‌کند. و با تقسیم جامعه به دو دسته موافق و مخالف سعی می‌کند مخالفین را با شدت‌ترین ابزار‌های ممکن سرکوب نماید. در نتیجه ارعاب و ترس در جامعه فراگیر شده و حتی موافقین هم جرأت صدا بلند کردن نخواهند داشت. پس در یک چنین وضعیتی حفظ جان، مال و خانواده در درجه اول اهمیت قرار گرفته و جامعه در انزوای خود خواسته قرار می‌گیرد. جای بی‌تفاوتی نسبت به سیاست‌ها و اقدامات حکومتی به امر عادی مبدل شده و توتالیتاریسم به راحتی به دنبال اهداف مدنظر خویش خواهد رفت. تحربه قریب به چهار سال پسین در افغانستان تحت حاکمیت طالبان نشان داده که جامعه تا چه میزان به سوی بی‌تفاوتی رفته و همه واهمه‌ی جان خویش دارند تا ادعای مسولیت های اجتماعی. این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که طالبان هم در بار نخست حاکمیت شان و هم حالا با عادی سازی خشونت به طور هدفمند توانسته آمد نوعی کنترول به زندگی اجتماعی و خصوصی افراد دست یابند.
در واقع طالبان روی نقاط حساس فرایند زندگی جمعی در افغانستان انگشت نهاده؛ بستن مکاتب، ممنوعیت زنان از کار و تحصیل، ممنوعیت زنان از سفر و …این‌ها موارد خیلی حساس برای یک جامعه است. اما آنچه متأسفانه ما انتظار داشتیم از اعضای جامعه افغانستان این نبود. بی‌تفاوتی! همه سکوت کردند، همه بی حرکت ماندن و این نشان داد که طالبان در بحث نهادینه نمودن ترس واقعاً ماهرانه عمل نموده اند. طالبان با امنیتی سازی فضای عمومی تلاش دارند تا هر گونه اقدام علیه خویش را مهار نمایند. و با استفاده از ابزارهای ایدئولوژیک توانسته آمد بر زندگی خصوصی افراد جامعه نیز ورود نموده و انسان افغانستانی را از تمامی مزیت‌های آزادی محروم نمایند. خوب به باور نویسنده آنچه امروز در افغانستان اتفاق می‌افتد شباهت‌هایی زیادی دارد با آنچه که هیتلر و توتالیتاریسم بر سر اروپا قبل و در جریان جنگ جهانی دوم ۱۹۳۹-۱۹۴۵م. البته با این تفاوت که این بار ما با توتالیتاریسم اسلامی در افغانستان مواجه هستیم. نوعی منشی که برای مشروعیت فعالیت‌های نامشروع خویش دست به دامان اسلام شده و در واقع همان سیاست‌های فاشیستی خویش را با آن قالب جا نموده اند.
شکل‌گیری فرایند فرمان پذیری بدون قید و شرط
زمانی که فضای جامعه بسترهای لازم را برای نفوذ ایدیولوژی فراهم ساخت. و با امنیتی سازی فضای جامعه خشونت را به امر عادی مبدل نمود و وقتی روی نقاط حساس جامعه انگشت گذاشت تا سطح واکنش جامعه را اندازه‌گیری نماید. پس زمانی که متوجه شد که توانسته با استفاده از تمامی ابزارهای سرکوب مانع از هر گونه کنش‌گری فعال در جامعه گردد. پس فرمان‌ها شکل جدیدی به خود می‌گیرند و وارد سایر بخش‌های زندگی انسان‌ها می‌شوند. طالبان در چهار سال گذشته همواره بر اصل اطاعت از امیر، به عنوان اصل اساسی تاکید ویژه نموده اند. زیرا اساس یک نظام توتالیتر گره خورده با همین اصل. در واقع می‌توان گفت که وقتی طالبان توانستند وجدان جمعی را خفه نمایند و خرد جمعی را به بازیچه‌‌ای مبدل سازند در راستایی اهداف پلید خویش در چنین وضعیت است که جامعه تن به فرمان پذیری می‌دهد.
وضعیت امروز افغانستان واقعاً وحشتناک است اما آنچه نگران کننده است آینده‌ی نه چندان دور این کشور است. زمانی که وجدان جمعی با خفقان در حال نابودی بوده و خشونت به امر عادی در اجتماع مبدل گردیده است. زنان و دختران از کار و تحصیل باز داشته شده و سیستم آموزشی کشور مبدل شده به سیستم آموزشی طالب محور! چه می‌توان از آینده انتظار داشت؟ وضعیت کنونی مایه نگرانی عمیق است. زیرا فرمان پذیری بدون قید و شرط از طالبان و رفتن جامعه به سوی رادیکالیزه شدن می‌تواند تبعات بلند مدتی را در پی داشته باشد. بازی‌های گسترده‌ای ژئوپلیتیکی قدرت‌های جهانی و نیز گذار از نظم مبتنی بر قوانین و افزایش رقابت میان بازیگران درجه یک جهانی مثل آمریکا، چین، روسیه و اتحادیه اروپا؛ بار دیگر افغانستان را به میدان رقابت‌های جهانی و خط مقدم برای درگیری با چین مبدل خواهد ساخت. شاید این ادعا عجیب به نظر بیاید اما وقتی شما به تحولات منطقه و جهان نگاه می‌کنید می‌دانید که عرصه‌ی بازی در شکل نظامی آن برای قدرت‌های جهانی در مناطق مثل غرب آسیا، شرق آسیا، شمال آسیا و جنوب آسیا محدود بوده و افغانستان یکی از همان گزینه‌های محدود به شمار می‌رود. طالبان افغانستان را به یکی از پناهگاه های امن برای تروریسم بین‌المللی مبدل ساخته اند. سیستم آموزشی را به نفع رادیکالیزه نمودن جامعه تغییر داده و زنان و دختران را از آموزش و کار و در نهایت از آگاهی باز می‌دارند. در چنین شرایطی نمی‌توان زیاد در مورد آینده افغانستان خوش‌بین بود. زیرا این تحرکات نشان از آرامش قبل از طوفان دارد.
وضعیت داخلی در افغانستان به شدت بی‌ثبات است. برای همین است که طالبان با امنیتی سازی فضای جامعه سعی می‌کنند صدا‌های مخالف را سرکوب نمایند. ممنوعیت‌ها را تشدید نموده و توده‌های اجتماعی را به سوی فرمان پذیری بی قید شرط بکشانند. ناامیدی از شکل‌گیری جریان‌های قدرتمند در مبارزه با طالبان باعث شده تا نیروهای خفته در جامعه به صورت تدریجی ناامید شده و بخش بزرگ آن افغانستان را به مقصد کشورهای دیگر ترک نمایند. در جو حاکم فعلی بر افغانستان هر چند طالبان سعی می‌کنند یک تصویر مثبت اقتصادی از خویش بدست دهند اما باید یادآور شد که با فلج نمودن سیستم آموزشی و تحصیلات عالی در کشور و نیز محروم نمودن زنان و دختران از تحصیل و کار بیانگر آن است که طالبان دارند تصویر نادرستی از خود ارایه می‌دهند. زیرا بسترهای اقتصادی و تجاری یک کشور زمانی گسترده می‌شوند که پشتیبانی سیستم آموزشی و تحصیلات عالی را داشته باشد و نیروی کار مولد به جامعه عرضه نمایند.
خفقان حاکم بر افغانستان تحت حاکمیت طالبان به تعبیر آرنت همان توتالیتاریسم است البته با این تفاوت که این توتالیتاریسم گره خورده با اسلام و قبیله‌گرایی. توتالیتاریسم اسلامی افغانستان امروز و آینده را با خطر جدی مواجه نموده است. با ایجاد ترس در میان جامعه همه را وادار به سکوت نموده و با اجرایی محاکم صحرایی در پی عادی سازی خشونت در جامعه می‌باشد. تمامی مخالفان سیاسی این نظام توتالیتری از جامعه حذف شده و رسانه‌ها به گونه‌ی شدید تحت کنترول این گروه می‌باشد. این عوامل باعث شده تا جامعه برود به طرف فرمان پذیری بدون قید و شرط. البته نهاد‌ها، افراد و گروه‌های مختلف سیاسی-اجتماعی در بیرون از افغانستان سعی دارند تا در برابر طالبان و روایت‌هایی این گروه ایستادگی نمایند اما چون میدان برای نبرد در داخل خاک افغانستان وجود ندارد به دشواری می‌توان متصور بود که تاثیری عمیقی بر جامعه بگذارند. در یک کلام طالبان امروز همان فاشیست‌های توتالیتر قرن بیستم در اروپا هستند با این تفاوت که این گروه دین را ابزاری برای پوشش انتخاب نموده است.

نتیجه‌گیری

طالبان نه پدیده‌ای ناگهانی و تصادفی، بلکه محصول تاریخی از مناسبات سیاسی، اجتماعی و فکری در جامعه‌ای است که هنوز نتوانسته از مرحله رعیت‌بودن به مرحله شهروندی عبور کند. در جامعه‌ای که فرهنگ سیاسی‌اش بر سکوت، وفاداری بی‌چون‌وچرا، و اطاعت از قدرت بنا شده است، توتالیتاریسم به‌راحتی ریشه می‌دواند. حاکمیتی چون طالبان، با بهره‌گیری از سازوکارهای سرکوب‌گرانه، ایدئولوژی‌سازی دینی، و بهره‌برداری از ساختارهای قبیله‌ای، توانسته زمینه‌ای فراهم آورد که در آن، فرمان‌پذیری، فضیلت تلقی شود و بی‌تفاوتی، به سبک زندگی بدل گردد.
آن‌گونه که آرنت در تحلیل خویش از نظام‌های توتالیتر هشدار می‌دهد، توتالیتاریسم صرفاً با خشونت فیزیکی دوام نمی‌آورد، بلکه نیازمند خنثی‌سازی وجدان عمومی، خاموش‌کردن زبان اعتراض، و زدودن معنا از کنش سیاسی است. در افغانستان امروز، جامعه‌ای شکل گرفته که افرادش از درگیر شدن با سرنوشت جمعی هراس دارند یا آن را بی‌ثمر می‌دانند. در چنین وضعیتی، انسان، نه فاعل آگاه تاریخ، بلکه ابزاری منفعل در دست ساختارهای قدرت است؛ درست همان چیزی که نظام‌های تمامیت‌خواه در پی آن‌اند.
از سوی دیگر، خطر اصلی تنها در حضور یک رژیم سرکوب‌گر نیست، بلکه در پذیرش داوطلبانه سکوت، اطاعت و بی‌تفاوتی از سوی توده‌هاست. این پدیده، زمینه را برای ماندگاری و بازتولید نظام‌های تمامیت‌خواه فراهم می‌سازد. تا زمانی که انسان به عنوان یک «کنش‌گر» در متن زندگی جمعی حضور نیابد و مسئولیت اجتماعی خویش را نپذیرد، امید به تغییر، جز سرابی بیش نخواهد بود.
بازگشت به حوزه عمومی، بازسازی حس همدلی و دغدغه‌مندی، و احیای گفت‌وگوی سیاسی، نه امری تجملی، بلکه ضرورتی حیاتی برای عبور از وضعیت موجود است. جامعه افغانستان، اگر خواهان رهایی از چرخه سلطه، خشونت و عقب‌ماندگی است، باید از نو معنای کنش، پرسش و مقاومت را بازتعریف کند. رسیدن به این مرحله، گرچه دشوار و تدریجی است، اما تنها مسیر ممکن برای نجات از چنگال توتالیتاریسم و آغاز حرکتی به سوی آزادی و عدالت پایدار خواهد بود.