راه حل‌های گذار قدرت ملی نظامی-سیاسی، از حاشیه بر متن

دسته: تحلیل
نویسنده: ساعی
1404/03/01
5:05 ب.ظ
بازدید: 30

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در بستر تاریخی خراسان بزرگ، فارسی‌زبانان نقش محوری در شکل‌گیری تمدن، فرهنگ، زبان، سیاست و اقتصاد منطقه داشته‌اند. اما در عصر مدرن، علی‌رغم جمعیت قابل توجه و ریشه‌های تمدنی عمیق، آن‎ها با تهدیدهای چندلایه‌ی سرزمینی، فرهنگی و اقتصادی حاشیه بر متن روبه‌رو شده‎اند. از ترک‎های آسیای میانه تا مغول‎ها، صفویان، شیبانیان، بابریان و سپس سعود پشتون‎ها، مسیر قدرت غالباً از حاشیه آغاز و بر مرکز فرود آمده است. امروز و برای نخستین‎بار شرایط عینی گذار معکوس فراهم شده است: شرایطی که در آن متن (همان گستره‎ی مرکزی) با برخورداری از گستره‎ی وسیع پانزده ولایت، عمق اجتماعی پایدار، موقعیت چهاراهی شمال و جنوب آسیا و قابلیت دفاعی طبیعی، می‎تواند نقش فعال در سرنوشت سیاسی کل افغانستان ایفا کند. زمان آن فرارسیده که قدرت نه از حاشیه، بلکه از متن برخیزد؛ متنی که نه تنها ریشه در جغرافیای طبیعی، بلکه در پیوستگی تاریخی، اجتماعی و سرزمینی دارد. بومیان گستره‎ی مرکزی افغانستان باید از درس‌های گذشته بیاموزند و با تجهیز خود به ابزارهای ژئوپلیتیکی، دیپلماسی چندلایه، اتحاد راهبردی، تدبیر در سیاست و به کارگیری قدرت نظامی-سیاسی، از وضعیت انفعال تاریخی بیرون آیند. تنها می‎توان با عبور از فردگرایی عیارانه به نهادگرایی عدالت‌محور دموکراتیک عیارانه به آینده‌ای برابر و پای‎دار امید بست. فرایند دو فرهنگی افغانستان در تقابل با نابرابری‎های اجتماعی و اقتصادی، در بستر تاریخی و فرهنگی خراسان بزرگ، دو الگوی فرهنگی عیاری و پشتون‌والی، به‌عنوان دو منش زندگی و رفتار سیاسی عرضه کرده است که تأثیرات بس شگرفی در معادلات سیاسی-نظامی سه سده‎ی پسین ایجاد کرده اند.

بخش اول

مسیر تحول قدرت ملی نظامی-سیاسی

در بستر تاریخی خراسان بزرگ، فارسی‌زبانان نقش محوری در شکل‌گیری تمدن، فرهنگ، زبان، سیاست و اقتصاد منطقه داشته‌اند. اما در عصر مدرن، علی‌رغم جمعیت قابل توجه و ریشه‌های تمدنی عمیق، آن‎ها با تهدیدهای چندلایه‌ی سرزمینی، فرهنگی و اقتصادی حاشیه بر متن روبه‌رو شده‎اند. از ترک‎های آسیای میانه تا مغول‎ها، صفویان، شیبانیان، بابریان و سپس سعود پشتون‎ها، مسیر قدرت غالباً از حاشیه آغاز و بر مرکز فرود آمده است.
امروز و برای نخستین‎بار شرایط عینی گذار معکوس فراهم شده است: شرایطی که در آن متن (همان گستره‎ی مرکزی) با برخورداری از گستره‎ی وسیع پانزده ولایت، عمق اجتماعی پایدار، موقعیت چهاراهی شمال و جنوب آسیا و قابلیت دفاعی طبیعی، می‎تواند نقش فعال در سرنوشت سیاسی کل افغانستان ایفا کند. زمان آن فرارسیده که قدرت نه از حاشیه، بلکه از متن برخیزد؛ متنی که نه تنها ریشه در جغرافیای طبیعی، بلکه در پیوستگی تاریخی، اجتماعی و سرزمینی دارد.
بومیان گستره‎ی مرکزی افغانستان باید از درس‌های گذشته بیاموزند و با تجهیز خود به ابزارهای ژئوپلیتیکی، دیپلماسی چندلایه، اتحاد راهبردی، تدبیر در سیاست و به کارگیری قدرت نظامی-سیاسی، از وضعیت انفعال تاریخی بیرون آیند. تنها می‎توان با عبور از فردگرایی عیارانه به نهادگرایی عدالت‌محور دموکراتیک عیارانه به آینده‌ای برابر و پای‎دار امید بست.
فرایند دو فرهنگی افغانستان در تقابل با نابرابری‎های اجتماعی و اقتصادی، در بستر تاریخی و فرهنگی خراسان بزرگ، دو الگوی فرهنگی عیاری و پشتون‌والی، به‌عنوان دو منش زندگی و رفتار سیاسی عرضه کرده است که تأثیرات بس شگرفی در معادلات سیاسی-نظامی سه سده‎ی پسین ایجاد کرده اند.

نماد فرهنگ عیاری تاجیک‌‎ها

عیاری، مرام‌نامه‌ی اجتماعی فارسی‌زبانان است که بر پایه‌ی ارزش‌هایی چون جوان‎مردی، راستی، مروت، وفای به عهد و عدالت استوار است. فرد برای جامعه و در خدمت مستمندان است و قوم، قبیله خانواده مطرح نیست؛ انسانیت محور خیزش‎های عیارانه قرار می‎گیرد؛
عیاری، یعنی شجاعت در حمایت از ضعیفان، عدالت‌خواهی، فداکاری، دفاع از مظلوم و حفظ نوامیس مردم. اصالت عیاری فردی است و فرد وارد کارزار برقراری عدالت می‎شود و یک‎تنه بار دوش نابرابری را می‎کشد، حتی از راه‎های غیر مجاز (بریدن جیب اغنیا و تقسیم آن به فقرا). از منظر اخلاق اجتماعی، این عمل پسندیده نیست و اثرات مخرب و بدبینی اجتماعی را در پی دارد.
فرهنگ عیاری برنامه‎ی سیاسی یا اقتصادی نیست، بلکه قیامی فردی علیه بی‌عدالتی‌های اجتماعی است. یک سازمان اجتماعی، یک کتله‎ی سیاسی، یک گروه نظامی یا یک برنامه‎ی اقتصادی راهبردی نیست و فقط یک خیزش فردی در برابر نابرابری و بی‎عدالتی اجتماعی، آن هم زمانی‎ است که معدودی کسانی کتله‎ی عظیمی را استثمار می‎کنند و فقر اجتماعی بیداد می‎کند.
این فرهنگ برای جوامع دموکراتیک و آزاد امروزی یک ارزش متعالی انسانی محسوب می‌شود، اما در جوامع بدوی عشیره‎ای قربانی می‎دهد (رجوع کنید به لیست بلند قربانیان تاجیک‎تبار در جمهوریت کرزی و غنی منتشره در فضای مجازی)؛
در این اواخر، نبود یک راهبرد جامع در بدنه‎ی نظری عیاری، آن را به بی‎راهه کشانده است. مرجعی برای کسب ثروت از راه‎های غیر اخلاق و ناپسند در جامعه شده است. جای‎گاهش را در کانون خان‎واده از دست داده و با تأسف وارد میدان‎های بزکشی، سگ‎جنگی، مرغ‎جنگی، بودنه‎جنگی، قماربازی، بچه‎بازی در میان جوانان سرکش بریده از خان‎واده و اجتماع معمول شده است.
نماد فرهنگی پشتون‎ها:
پشتونی‎گری عبارت از یک سیستم مدیریتی قومی است که قدرت‌طلبی، برتری جویی، خشونت، انتقام‌گیری، و سلطه‌گری را در میان پشتون‎ها نهادینه می‎کند. فرد را برای به دست‎آوردن قدرت نظامی و سیاسی قبیله‎ای -قومی، تشجیع، ترغیب و تشویق می‎کند و در این راه، هرنوع نیرنگ را مجاز می‎داند.
مفاهیمی مانند “کین‌خواهی”، “ننگ”، “نانواتی”، “توره” (حمل سلاح)، “سواره” (وادارکردن دختران به ازدواج برای حل منازعات)، و “چهل‌گانی” (بسیج نظامی)، نشان‌دهنده‌ی یک نظام نانوشته‎ی مبتنی بر زور و خشونت و توجیه به اقتدار نظامی-سیاسی، و توجیه‎کننده‎ی فقر فرهنگی است.
نشانه‎ای از دموکراسی، مدرنیته و حقوق برابر با دیگر اقوام در آن دیده نمی‎شود و با جوامع دموکراتیک سازگار نیست. یک حرکت سازمانی دولت‎سازِ قومی‎محور پشتونی است تا طغیان فردی خودکشی‎محور تاجیک‎ها.
ریشه در قبیله، خان‎واده دارد و دارای سامانه‎ای است که می‌توان قدرت نظامی، سیاسی، و اقتصادی را که از پایه‎های اساسی یک دولت است تولید کند.

مقایسه‎‌ی دو الگوی سنتی-فرهنگی عیاری و پشتون‎والی

در کل، عیاری نماد عدالت‌خواهی فردی در فرهنگ فارسی‌زبانان، و پشتون‌والی، سامانه‌ای قبیله‌محور و قدرت‌طلب در میان پشتون‌ها است که دو شیوه‌ی متفاوت از مواجهه با قدرت، عدالت، و اجتماع را عرضه می‌کنند. مقایسه‎ای این دو الگوی سنتی-فرهنگی را در بخش‎های فرهنگی، ساختاری، سامانه‎ی قدرت و پیامدهای نظامی-سیاسی قرار زیر است:

ماهیت فرهنگی

عیاری بر اخلاق، شرافت، راستی، وفای به عهد و حمایت از مظلومان استوار است. در این فرهنگ، فرد به‌خاطر ارزش‌های انسانی، تن به فداکاری می‌دهد، استوار به قول و قرار است، حتی اگر به قیمت جانش تمام شود.
پشتون‌والی بر مفاهیم قومی چون “ننگ”، “کین‌خواهی”، “توره”، و “چهل‌گانی” تکیه دارد. ساختاری است که فرد را در خدمت بقای قبیله و کسب قدرت از راه زور، خشونت و سلطه می‌بیند.
ساختار و سامانه‌ی قدرت
عیاری فاقد ساختار سازمانی است. یک حرکت فردی و اخلاقی است که قدرت سیاسی تولید نمی‌کند. ازاین‌رو، دولت‎ساز نیست و اخلاقیات جا افتاده‎ی اجتماعی را نقض می‎کند.
در مقابل، پشتون‌والی ساختاری قبیله‌محور با ظرفیت بسیج نظامی و تولید قدرت است که توانسته در قالب جنبش‌های نظامی و سیاسی عمل کند. این سیستم، باعث تولید عمق استراتیژیک اجتماعی داخلی پشتون‌ها و منتج به اکثریت سیاسی و نظامی آن‎ها در ساختار دولت شده است.

پیامدهای سیاسی

تاجیک‌تباران به دلیل تکیه بر عیاری، در تاریخ معاصر قربانی فداکاری‌های فردی شده‌اند و در برابر دستگاه قبیله‌سالار بدون پشتوانه‎ی نهادی، شکست خوردند. فرهنگ عیاری، علی‌رغم شکوه اخلاقی‌اش، به دلیل عدم ایجاد قدرت ملی نظامی-سیاسی، نتوانسته قدرت خلق کند. زمان آن رسیده است که با حفظ ارزش‌های عیاری، به‌سوی نهادسازی اجتماعی، تولید قدرت نظامی-سیاسی و تولید زیرساخت‎های عمق استراتیژیک اجتماعی داخلی حرکت کرد.
در مقابل، پشتون‌والی توانسته قدرت سیاسی را از طریق اتحاد قبیله‌ای، خشونت سیستماتیک و معامله‌گری سیاسی حفظ و بازتولید کند. پشتون‌والی، با فریب، نیرنگ، نفوذ و حذف سیستماتیک رقبا، توانسته کنترل قدرت را با افزارهای مختلف در دست داشته باشد و یک ناروی بزرگی به عیاری بزند.
تاجیک‎تباران به دلیل تکیه بر عیاری، در تاریخ معاصر قربانیِ فداکاری‎های فردی شده اند و در برابر دست‎گاه قبیله‎سالار، بدون پشت‎وانه‎ی نهادی، شکست خورده اند. فرهنگ عیاری علی‎رغم شکوه اخلاقی‎اش، به دلیل عدم توانایی ایجاد قدرت ملی نظامی-سیاسی، نتوانسته قدرت خلق کند.
زمان آن رسیده است که با حفظ ارزش‎های اصیل عیاری و به‎دور انداختن قرائت‎های عوام‎گرایانه، به‎سوی نهادسازی اجتماعی، تولید قدرت نظامی-سیاسی، و تولید زیرساخت‎های عمق استرتیژیک اجتماعی داخلی حرکت کرد.
در مقابل، پشتون‎والی توانسته قدرت سیاسی را از طریق اتحاد قبیله‎ای، خشونت سیستماتیک، و معامله‎گری سیاسی حفظ و بازتولید کند. پشتون‎والی، با فریب، نیرنگ، نفوذ و حذف سیستماتیک رقبا، توانسته کنترل قدرت را در دست داشته باشد و به گونه‎ای شکست عیاری را رقم زده است.

تلفیق عدالت‌محوری فردی و انسجام سازمانی در راه قدرت‎یابی ملی

در بستر تاریخ پرتنش افغانستان، دو الگوی فرهنگی برجسته، یعنی عیاری و پشتون‎والی، به‎گونه‎ی موازی اما متفاوت در پاسخ به بحران‎های اجتماعی، فرهنگی، و سیاسی شکل گرفته اند. آیا ترکیب این دو می‎تواند راه خلق یک فرهنگ قدرت‎ساز اخلاقی را هموار سازد؛ فرهنگی که شالوده‎ی یک دولت دموکراتیک، مقاوم، و عادلانه را در بستر بومی و تاریخی افغانستان بنیان می‎گذارد (در بخش دوم مطالعه کنید)؟

نوشته های مرتبط :