اشاره به برخی از اطلاعات نادرست تاریخی در کتاب «تاجیکان خراسان؛ تاریخ، فرهنگ و سرنوشت»

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیاءالدین جمال
1403/12/07
9:40 ق.ظ
بازدید: 239

پایگاه خبری تحلیلی روایت : اخیرا کتابی در سه جلد تحت عنوان «تاجیکان خراسان؛ تاریخ، فرهنگ و سرنوشت» بوسیله داکتر صاحب نظر مرادی نوشته و از جانب انتشارات کابل به نشر رسیده است. کتاب قبلا توسط انتشارات بدخشان نیز در سه جلد منتشر شده و نسخه های الکترونیکی آن در صفحات انترنتی موجود می باشد. من نیز جلد دوم این کتاب را از صفحات انترنیت بدست آوردم. اما توفیق مرور همه ی محتوای کتاب را تا هنوز بدست نیاوردم. صرف یکی از مباحث آن را که در مورد حاکمیت قبیله قطغن در قندوز است و از آن جای که با ساحه ی مطالعه من در ارتباط بود، بررسی کردم. اما متاسفانه متوجه شدم که این بحث نواقص بسیار جدی از نظر اطلاعاتی و کرونولوژیکی دارد. به همین اساس مسوولیت خود دانستم تا طی یک یادداشت، به خواننده گان گرامی این نواقص و اشتباهات را به عرض برسانم. باشد که هنگام مطالعه کتاب آن را در نظر داشته باشند و دچار آگاهی ناقص از تاریخ نشوند. همچنان یادآوریی باشد برای نویسنده محترم که اگر این ایرادات را بجا دانستند، به اصلاح آن بپردازند.

اخیرا کتابی در سه جلد تحت عنوان «تاجیکان خراسان؛ تاریخ، فرهنگ و سرنوشت» بوسیله داکتر صاحب نظر مرادی نوشته و از جانب انتشارات کابل به نشر رسیده است. کتاب قبلا توسط انتشارات بدخشان نیز در سه جلد منتشر شده و نسخه های الکترونیکی آن در صفحات انترنتی موجود می باشد. من نیز جلد دوم این کتاب را از صفحات انترنیت بدست آوردم. اما توفیق مرور همه ی محتوای کتاب را تا هنوز بدست نیاوردم. صرف یکی از مباحث آن را که در مورد حاکمیت قبیله قطغن در قندوز است و از آن جای که با ساحه ی مطالعه من در ارتباط بود، بررسی کردم. اما متاسفانه متوجه شدم که این بحث نواقص بسیار جدی از نظر اطلاعاتی و کرونولوژیکی دارد. به همین اساس مسوولیت خود دانستم تا طی یک یادداشت، به خواننده گان گرامی این نواقص و اشتباهات را به عرض برسانم. باشد که هنگام مطالعه کتاب آن را در نظر داشته باشند و دچار آگاهی ناقص از تاریخ نشوند. همچنان یادآوریی باشد برای نویسنده محترم که اگر این ایرادات را بجا دانستند، به اصلاح آن بپردازند.
« امرای اوزبیک در قطغن (۱۸۱۳ – ۱۸۸۰)» از جمله عنوان های جلد دوم این کتاب است و صفحات ۹۷۸ الی ۹۸۵ کتاب را به خود اختصاص داده است. در ذیل عنوان امرای قطغن به این ترتیب ذکر و معرفی شده است: بیک مراد، محمود بی، سهراب بی، مضراب خان، محمد یوسف، هزاره بی، داراب بی، شاه مراد بی، سلطان مراد بی و قباد خان. نویسنده در آغاز این بحث ادعا کرده است که «اوزبیک ها به چهارده شعبه قومی و قبیلوی تقسیم شده اند.» در حالی که بنابر منابع دست اول تاریخی اوزبیک ها در آوان ظهور به عنوان یک قوم، متشکل از ۹۲ قبیله بودند و به مرور زمان به تعداد آن افزوده شده است. تا حدی که در ذیل هر قبیله اوروغ و تیره های متعدد بوجود آمد. اما از آغاز قرن بیست به این طرف به صورت تدریجی مناسبات قبیلوی در میان اوزبیک ها از بین رفت و امروز اکثر اوزبیک ها نمیدانند که به کدام یک از قبیله های این قوم تعلق دارند. نویسنده بعد از مقدمه فوق به نقل از کتاب «رهنمای قطغن و بدخشان» نوشته است که «قبیله قطغن ها با سببی از خان بخارا سبحان قلی خان دل آزرده شده در نیمه دوم عصر هفدهم از ده بید سمرقند کوچیده به دشت نبات حصار شادمان آمدند.» (ص. ۱۲۷۸). اما روایات تاریخی بر آن است که محمود بی از امیران قدرتمند قطغن از جمله حامیان سرسخت سبحان قلی خان (۱۶۸۱-۱۷۰۲) بود. او از جانب سبحان قلی خان به عنوان حکمران قندوز و بدخشان و بعدا بلخ تا بدخشان تعین شد (تاریخ مقیم خانی، صص. ۸۰، ۸۴ و ۹۷). روایات تاریخی می رساند که در مجموع ساحات شرقی بلخ که بعدا به قطغن معروف شد، در زمان نذر محمد خان، پدر سبحان قلی خان برای قبیله قطغن به عنوان اقطاع بخشیده شده بود.
داکتر مرادی در این کتاب، بیک مراد خان پدر محمود بی را به عنوان اساس گذار امارت قطغن معرفی کرده و نوشته است: «بنا به گواهی منابع این دوره در سال ۱۸۱۳ یعنی پیش از ورود خانواده بیک مراد خان به قندز، امیر نصرالله در قندز حاکم بوده است.» (ص. ۱۲۷۹). و باز در ادامه گفته است که «بیک مراد خان اساس گذار حاکمیت اوزبکان در تخارستان در سال ۱۷۳۱ یا ۱۶۹۸ در گذشت و پسرش محمود بی به حاکمیت رسید.» (ص. ۱۲۸۱). در این جا بدون اینکه من خاطر نشان کنم، هر خواننده ی می تواند این تناقض سال ها را به خوبی متوجه شود. من در مورد بیک مراد خان معلومات ندارم، اما طوری که قبلا یاداور شدم، محمود بی که به قول نویسنده پسر بیک مراد است، در زمان حاکمیت های عبدالعزیز خان (۱۶۴۵-۱۶۸۱)، سبحان قلی خان (۱۶۸۱-۱۷۰۲) و عبیدالله خان (۱۷۰۲-۱۷۱۱) از امرای قدرتمند منطقه بود و حتی روایت است که محمد مقیم خان توسط او به قتل رسیده است (منتخب التواریخ، ص. ۲۰۹). امیر نصرالله خان که نویسنده او را قبل از بیک مراد حاکم قندز معرفی کرده است، یکی از امرای منغیتیه بود و در بین سال های (۱۸۲۷-۱۸۶۰) در بخارا حاکمیت داشت. به احتمال زیاد این بیک مراد مورد نظر آقای مرادی با مراد بیک که در اوایل قرن نزدهم در قندز حاکم بود، اشتباه گرفته شده است.
در این کتاب در مورد محمود بی نیز اطلاعات اشتباه ارایه شده است. نویسنده آورده است که محمود بی در جنگ علیه خان اورگنج، خان مذکور را دستگیر کرد. در بدل این موفقیت، حاکمیت اورگنج از طرف سبحان قلی به محمود بی داده شد اما او ملازم خود بنام عبدالله را در اورگنج گذاشت. اما امیر بخارا؟ اورگنج را از محمود پس گرفت و در عوض بلخ را به وی داد. محمود خواهر زاده اش را به بلخ فرستاد. (ص. ۱۲۸۱). در ادامه گزارشاتی دیگری نیز در پیوند به این رویدادها نقل شده است که همه اشتباه می باشد. واقعیت این است که محمود بی از امرای قدرتمند منطقه در زمان سه پادشاه هشترخانی بود. زمان او مصادف با حملات متواتر خوانین خیوه یا اورگنج علیه خانشین بخارا بود. در مواقع که خوانین بخارا در مقابل حملات مذکور احساس ضعف می کردند، محمود بی را برای کمک فرا می خواندند. محمود بی در برابر حملات انجام شده در زمان سه خان اورگنج یعنی ابوالغازی بهادر خان، انوشه خان و اوزبیک خان، به دفاع از بخارا شرکت داشته است. خان اخیرالذکر یعنی اوزبیک خان به دلیل مظالم که بالای مردم خود انجام می داد، از جانب مردم به قتل رسید. قیام کننده گان به سبحان قلی خان اظهار اطاعت کردند و از او خواستند که برای آن ها حاکم بفرستد. سبحان قلی خان، کسی بنام شاه نیاز قطغن را برای اداره اورگنج فرستاد.(منتخب التواریخ، ص. ۲۰۷). این جریانات تاریخی با آن چه جناب مرادی روایت کرده اند، کاملا متفاوت است.
از اشتباهات دیگر این بخش کتاب «تاجیکان خراسان» این است که کسی بنام میرزا رحمت را دبیر بیک مراد خوانده است (ص. ۱۲۸۰). باز در جای دیگر هنگام بحث در مورد سلطان مراد خان یعنی چند نسل بعد از بیک مراد، دوباره میرزا رحمت را به عنوان دبیر او معرفی کرده است (ص. ۱۲۸۴). همچنان در کتاب از قباد خان به حیث آخرین حاکم قطغن یاد شده و تذکر یافته است که او هم عصر شیرعلی خان بوده است. اما منابع معتبر تاریخی برعکس قباد خان را هم عصر تیمورشاه درانی می داند. طبق روایات قباد خان در برابر حملات تیمور شاه پیروزمندانه مقاومت کرد و به همین دلیل نام او در منابع این دوره به صورت برجسته قید شده است. از این بر می آید ترتیب امرای قطغن که در این کتاب ارایه شده است، نیز اشتباه است. پژوهشگران مطرح غربی از قبیل مک چینزی و جاناتان لی ترتیبی را که از امرای قطغن در آثارشان تذکر داده اند، با آن چه آقای مرادی آورده است، کاملا در تضاد قرار دارد.
موارد فوق تنها اشتباهات عمده نویسنده در این کتاب است و من به گونه فشرده به آن اشاره نمودم. غیر از این موارد اشتباهات دیگری نیز در این صفحات کتاب وجود دارد. بخش های دیگر کتاب را نخواندم. اما نظر به این که در یک بحث نه چندان طویل، به اشتباهات زیادی مواجه شدم، یقین دارم که بخش های دیگر کتاب نیز خالی از نواقص و تناقض نیست. ضعف عمده در روایات کتاب این است که هنگام بحث از رویدادهای گذشته، به منابع تاریخی آن دوره مراجعه صورت نگرفته است. بیشترین اطلاعات کتاب حداقل در آن بخشی که من مرور کردم، به اساس آثار و منابع پسین تدوین شده است.
مراجع
1. صاحب نظر مرادی، تاجیکان خراسان؛ تاریخ، فرهنگ و سرنوشت جلد دوم.
2. محمدیوسف منشی، تذکره مقیم خانی
3. محمد حکیم خان، منتخب التواریخ
4. Jonathan Lee, The ‘Ancient Supremacy’. Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731-1901

همچنین بخوانید: آگاهی، روشنگری و مسوولیت ما

نوشته های مرتبط :