په هغو ټولنو کې چې د فکر او شعور پر ځای د احساساتو او عاطفې توفان پهکې راج کوي، اولسونه یې د حقایقو پر ځای د مردودې مغالطې په دام کې تاریخي محاسبه کوي. زموږ د ملت یوه لویه تراژیدي دا ده چې موږ د عقل او عاطفې ترمنځ توازن نه پالو؛ د دغې بې توازنۍ له امله زموږ قضاوتونه د افراط او تفریط ترمنځ زنگېږي. خو تاریخ د یو بېپرې او فصیح شاهد په توگه، د زمانې په غبار کې د اشخاصو سیاسي او ملي دیانت نه هېروي:
هغه مهال چې زموږ پر مظلومه خاوره د «کېجيبي» / «خاد» په نوم مستبد استخباراتي ارگان خپلې منگولې ښخې کړې وې، هغه شبکه چې کار یې یوازې پر ملت تجاوز، سرکوب او وحشي قتال و، د سولې شهید (استاد رباني) د دغه ښامار د جرړو ایستلو عزم وکړ. هغه د بومي مقاومت په ایمان او عزم د دغه استبدادي سازمان ریښې داسې له بېخه وایستلې چې هېواد یې د یوې تورې ملوکالطوایفۍ او د شکنجو له دوزخ څخه وژغوره.
دوهم، د واک د هوس په داسې یو تاریخ کې چې تل پکې قدرت د وینو په بیه او خونړیو کودتاوو ترلاسه شوی و، استاد رباني لومړنی افغان زعیم و چې د طالبانو د لومړي استبداد له نسکورېدو وروسته یې د واک د سولهییز انتقال بنسټ کېښود. د افغانستان په سیاسي او تمدني تاریخ کې دا یېساری گام و. د دې پر ځای چې د قدرت د بقا لپاره د داسې تروریستي ډلو لاره خپله کړي چې د اقتدار لپاره قتل او قتال کوي، هغه په خورا پراخه سینه او لوړ سیاسي ظرفیت واک نوي نظام ته وسپاره او ملي ثبات ته یې لومړیتوب ورکړ.
او بالاخره که څه هم د افراطي او ترهگرو فکري ډلو پر وړاندې د هغه مبارزه په عقیده او علمي تنویر را څرخېده، د خپل ژوند په وروستیو کلونو کې یې د سولې د عالي شورا د مشر په توگه د طالبانو سره د خبرو اترو مسؤلیت پر غاړه واخیست. هغه په داسې یو چاودنه کې شهید شو چې دا غدار ترهگر د “سولې د استازي” په نوم د هغه کور ته ورغلي و.
د استاد رباني سیاسي ژوند، لکه د هر بل سیاسي مشر په څېر، د ستاینې او نقد دواړه اړخونه لري: د کورنیو جگړو پر مهال د رامنځته شویو ناخوالو مهارولو کې پاتې راتلل د هغه د دورې د نقد وړ برخه کېدلی شي؛ خو د ژوند بېلابېلو پړاوونو یې د خپل هېواد په معاصر تاریخ کې د عقلانیت، ایثار او مقاومت یو بارز او روښانه نقش پرېښود.
