پدر ادبیات عرفانی فارسی؛ تأثیر سنایی غزنوی بر غزالی‌ها:( امام احمد غزالی و امام محمد غزالی) « بخش ۸»

دسته: تحلیل
نویسنده: عدیل غزنوی
1403/09/29
9:36 ق.ظ
بازدید: 27

پایگاه خبری تحلیلی روایت : سنایی با امام احمد غزالی و برادرش محمد غزالی( ۴۵۰ ـــ ۵۰۵ ق) در سیر زندگی مادی و سیر معنوی شباهت‌های قابل مطالعه‌ای دارد. آنها با تحولی معنوی به سوی عرفان و تصوف روی آورده‌اند و پدر دو جریان بزرگ فکری در جهان خراسان و اسلامی بوده‌اند. برادران غزالی به مکتب عشق و جمال پیوسته‌اند و سنایی نیز در عرفان به همین مکتب پیوسته و از ابتدای هستی‌شناسی و نظام احسن جهان تا ریاضت نفس و دوری از دنیا پرستی و منجیات و مهلکات مطالب مشترک اندیشه‌های آنها بسیار فراوان است.

سنایی با امام احمد غزالی و برادرش محمد غزالی( ۴۵۰ ـــ ۵۰۵ ق) در سیر زندگی مادی و سیر معنوی شباهت‌های قابل مطالعه‌ای دارد. آنها با تحولی معنوی به سوی عرفان و تصوف روی آورده‌اند و پدر دو جریان بزرگ فکری در جهان خراسان و اسلامی بوده‌اند. برادران غزالی به مکتب عشق و جمال پیوسته‌اند و سنایی نیز در عرفان به همین مکتب پیوسته و از ابتدای هستی‌شناسی و نظام احسن جهان تا ریاضت نفس و دوری از دنیا پرستی و منجیات و مهلکات مطالب مشترک اندیشه‌های آنها بسیار فراوان است.
رسالة‌الطیر و سوانح احمد غزالی و احیاء علوم‌الدین کیمیای سعادت محمد غزالی مشترکات فراوانی با اندیشه‌های سنایی دارد. مباحثی در ابتدای حدیقۀ سنایی در باره توحید آمده که با رسالۀ احمد غزالی به نام التجرید‌ فی کلمةالتوحید همخوانی زیادی دارد.
یکی از این شباهت‌ها و نزدیکی فکری بین احیاء علوم‌الدین و حدیقه است‌. بحث‌های مشترک این دو کتاب، خدا‌شناسی، معرفت ذات و صفات و افعال و حتی اسرار نماز و روزه و حج و اسرار قرآن و ذکر‌ها و دعا‌ها و بحث از علم و عقل و زهد و پیامبران و رحمت و بسیاری مطالب دیگر است. « ساختار این فصول( حدیقه) شباهت فوق‌العاده با فصولی ‌با همین عنوان در کتاب احیاء علوم‌الدین دارد. ذکر « جلال قران»، « سرّ قرآن »، « اعجاز قرآن »، « هدایت قران»، «ذکر حجت قرآن » و تلاوت و سماع آن نام عناوین فصول حدیقه و همینطور احیاء علوم‌الدین غزالی، خوان قرآن را به مهمان سرای بهشتی مانند می‌کند و سنایی از همین تشبیه در کتاب خود استفاده می‌کند:

همچنین بخوانید: پدر ادبیات عرفانی فارسی؛ نوشته‌ها و آثارِ حکیم سنایی غزنوی(رح) «بخش ـ ۵»

کم ز مهمان سرای عــــــدن مدان
خوان قرآن به پیش قرآن خوان[۱]

شاگردان سنایی در ادبیات چنان فراوان‌اند که تحقیق در باره تأثیر اندیشه‌های سنایی در تک تک آنها نیاز به پژوهش‌های جداگانه دارد، شاید بیشترین شباهت بین مضامین سنایی با نظامی گنجوی باشد که چند سال پس از مرگ سنایی به دنیا آمده و بخشی عظیم از افکار او را راه او را ادامه داده است.
تأثیر سنایی بر شخصیت‌های این عصر قابل مطالعه است، مثلاً در باره تأثیر او بر نظامی عبدالحسین زرین کوب نوشته: « تأثیر سنایی در مخزن الاسرار که اشاراتی به کتاب وی در مقدمه آن آمده است، آشکار‌تر است، اما در هفت گنبد نیز می‌توان آثاری از نفوذ سنایی یافت چنانکه در بعضی موارد نیز به سخن فردوسی نظر دارد و با او چالش می‌کند. از لحاظ ماده مخزن الاسرار تا اندازه‌یی‌ به حدیقۀ سنایی می‌ماند.»[۲]

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
منابع:
۱ـ مقدمه حدیقة الحقیقة، با تصحیح و مقدمه مریم حسینی، ص شانزده.
۲ـ با کاروان حله، ص ۱۷۶.

نوشته های مرتبط :