جنگهای صلیبی یکی از مهمترین رخدادهای تاریخ قرون وسطی است که نه تنها روابط میان مسلمانان و مسیحیان را برای قرنها تحت تأثیر قرار داد، بلکه مسیر تمدنی و سیاسی هر دو جهان را تغییر داد. این جنگها از سال ۱۰۹۵ میلادی و پس از سخنرانی پاپ اوربان دوم در مجمع کلرمون آغاز شد؛ زمانی که مسیحیان اروپا با شعار آزادسازی بیتالمقدس و وعدههای مذهبی و مادی رهبران کلیسا، به سوی شرق حرکت کردند. طی حدود دو قرن، هشت جنگ صلیبی به وقوع پیوست که تنها در نخستین جنگ، مسیحیان موفق به تسخیر بیتالمقدس شدند و در باقی نبردها شکستهای سنگینی متحمل گشتند. با وجود این، پیامدهای این جنگها برای مسلمانان بسیار عمیق بود؛ از تضعیف قدرت سیاسی و اقتصادی گرفته تا آغاز شکافهای داخلی و افول تدریجی تمدن اسلامی. این نبردها، به تعبیر امین معلوف در کتاب ارزشمند جنگهای صلیبی از نگاه عربها، نه تنها جنگی بر سر زمین، بلکه جنگی بر سر هویت و فرهنگ بود.
وجه تسمیه و این که جنگ صلیبی چیست؟
اصطلاح «جنگ صلیبی» معادل واژه انگلیسی Crusade است که از واژه اسپانیایی Cruzada به معنای «دارای نشان صلیب» گرفته شده است. شرکتکنندگان در این جنگها صلیبی بر لباس خود میدوختند تا نشان دهند در این نبرد مقدس حضور دارند. این جنگها در اصل مجموعهای از لشکرکشیهای نظامی مسیحیان اروپایی علیه مسلمانان بود که هدف اصلی آن تسخیر بیتالمقدس و سرزمینهای مقدس عنوان میشد. نخستین پرچمدار این جنگها، ادمار دو لوپویی، از رجال کلیسا بود که فرماندهی معنوی سپاهیان را بر عهده داشت. جنگهای صلیبی در تاریخ به عنوان برخوردی میان دو تمدن بزرگ ــ اسلام و مسیحیت ــ شناخته میشوند و در عین حال، نمادی از کشمکشهای مذهبی، سیاسی و اقتصادی اروپا در قرون وسطی هستند.
چرا آغاز شد؟
آغاز جنگهای صلیبی را باید در مجموعهای از عوامل مذهبی، سیاسی و اقتصادی جستوجو کرد. نخستین جرقه در شورای کلرمون در نوامبر ۱۰۹۵ زده شد؛ جایی که پاپ اوربان دوم با سخنرانی پرشور خود مسیحیان را به «جهاد مقدس» فراخواند. او وعده داد که شرکتکنندگان در این جنگ از بخشش گناهان، حفظ اموال و جایگاه ویژه نزد خداوند برخوردار خواهند شد. این وعدهها، همراه با تحریک احساسات مذهبی، موجی عظیم از شور و اشتیاق در میان مردم اروپا ایجاد کرد.
عوامل دیگر نیز نقش داشتند:
– قدرتگیری ترکان سلجوقی و تسلط آنان بر فلسطین که موجب بیاحترامی به مکانهای مقدس مسیحیان شد.
– ضعف امپراتوری بیزانس که از حملات خارجی و اختلافات داخلی رنج میبرد و از غرب یاری خواست.
– جاهطلبی اقتصادی شهرهای تجاری ایتالیا مانند ونیز و جنوا که به دنبال گسترش بازارهای شرق بودند.
این مجموعه شرایط، اروپا را به سوی نخستین موج جنگهای صلیبی سوق داد.
اهداف و بعضاً نتایج
اهداف اصلی جنگهای صلیبی را میتوان در سه محور خلاصه کرد:
– مذهبی: آزادسازی بیتالمقدس و اماکن مقدس مسیحیان از دست مسلمانان.
– سیاسی: گسترش نفوذ کلیسا و تثبیت قدرت پاپ در برابر شاهان اروپایی.
– اقتصادی: دستیابی به ثروتهای شرق و کنترل مسیرهای تجاری.
نتایج این جنگها اما متفاوت بود. در نخستین جنگ، مسیحیان موفق شدند بیتالمقدس را فتح کنند و دولتهای صلیبی در شام و فلسطین تشکیل دهند. اما در جنگهای بعدی، بهویژه پس از ظهور رهبران مسلمان همچون صلاحالدین ایوبی، صلیبیها شکستهای سنگینی متحمل شدند. در نهایت، آخرین پایگاه آنان در سال ۱۲۹۱ سقوط کرد و جنگها بدون تحقق اهداف اصلی پایان یافت. با این حال، پیامدهای فرهنگی و اقتصادی این نبردها گسترده بود؛ از انتقال علوم و فنون اسلامی به اروپا گرفته تا آغاز عصر استعمارگری غرب.
چرا جنگها سرآغاز افول مسلمانان شد؟
اگرچه مسلمانان در بسیاری از نبردها پیروز شدند، اما جنگهای صلیبی ضربات سنگینی بر پیکره جهان اسلام وارد کرد. نخست، این جنگها موجب فرسایش منابع اقتصادی و انسانی مسلمانان شد. دوم، شکافهای داخلی میان حکومتهای اسلامی، بهویژه میان خلافت عباسی، ایوبیان و فاطمیان، مانع از اتحاد پایدار در برابر دشمن شد. سوم، حضور طولانیمدت صلیبیها در شام و فلسطین، زمینهساز نفوذ فرهنگی و سیاسی غرب در منطقه گردید.
امین معلوف در کتاب جنگهای صلیبی از نگاه عربها مینویسد: «این جنگها بیش از آنکه نبردی بر سر زمین باشد، نبردی بر سر روح و هویت بود.» همین نگاه نشان میدهد که جنگهای صلیبی، علاوه بر خسارات نظامی، موجب تزلزل اعتماد به نفس مسلمانان و آغاز روندی شد که در قرون بعدی به افول تمدن اسلامی انجامید.
نکته آخر اینکه؛ جنگهای صلیبی، اگرچه در ظاهر با شکست نهایی مسیحیان پایان یافت، اما آثار عمیقی بر جهان اسلام بر جای گذاشت. این جنگها مسلمانان را درگیر نبردهای طولانی و فرسایشی کردند، منابع آنان را تحلیل بردند و شکافهای داخلی را تشدید نمودند. در عین حال، اروپا از این جنگها بهرهمند شد؛ با آشنایی با علوم و فرهنگ اسلامی، زمینههای رنسانس و پیشرفت اقتصادی خود را فراهم ساخت. از این منظر، جنگهای صلیبی را میتوان نقطه عطفی در تاریخ دانست که سرآغاز افول تدریجی مسلمانان و آغاز صعود تمدن غرب بود. یادآوری این رخداد در سالروز شورای کلرمون، فرصتی است برای بازاندیشی درسهای تاریخی و درک بهتر از تأثیرات متقابل فرهنگ و تمدن اسلام و غرب از یکدیگر.
