نقش احزاب سیاسی در فروپاشی جمهوریت

دسته: تحلیل
نویسنده: حجت‌الله احدی
1404/05/22
9:12 ق.ظ
بازدید: 13

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در نظام‌های دموکراتیک، مهم‌ترین نیروی محرک، قدرتمند و تعیین کننده‌ی سرنوشت سیاسی حکومت، احزاب سیاسی و جریان‌های سیاسی است. و احزاب سیاسی که قانونی درون حزبی آن از معیار‌های دموکراسی، برخوردار باشد و تحقق آن را تضمین کند، راه‌های رسیدن به دموکراسی را هموار نماید که نتیجه‌ آن انسجام مردمی، سیاسی و فرهنگی علیه‌ حکومت و سیاست‌های ناقص آن می‌گردد. در افغانستان تمایلِ زیادی مردمی به احزاب سیاسی، به دلیل فقدان دموکراسی درون حزبی، خاصاً «توقعات مستبدانه‌ی خانوادگی» در عرصه‌های عمومی و اجتماعی نبوده، همواره این ادعا مطرح بوده است که، احزاب سیاسی با این رهبریت ناقص، با این حس تملک و میراثی کنار زده شوند.

۱-آیا تعدد احزاب سیاسی در افغانستان، می‌توانست به ثبات جمهوریت تداوم بخشد؟
۲-چه عوامل باعث اختلاف درون حزبی در افغانستان شد و به تضعیف آنها انجامید؟
۳-چرا احزاب سیاسی در افغانستان، خانوادگی بود تا مردمی؟
در نظام‌های دموکراتیک، مهم‌ترین نیروی محرک، قدرتمند و تعیین کننده‌ی سرنوشت سیاسی حکومت، احزاب سیاسی و جریان‌های سیاسی است. و احزاب سیاسی که قانونی درون حزبی آن از معیار‌های دموکراسی، برخوردار باشد و تحقق آن را تضمین کند، راه‌های رسیدن به دموکراسی را هموار نماید که نتیجه‌ آن انسجام مردمی، سیاسی و فرهنگی علیه‌ حکومت و سیاست‌های ناقص آن می‌گردد. در افغانستان تمایلِ زیادی مردمی به احزاب سیاسی، به دلیل فقدان دموکراسی درون حزبی، خاصاً «توقعات مستبدانه‌ی خانوادگی» در عرصه‌های عمومی و اجتماعی نبوده، همواره این ادعا مطرح بوده است که، احزاب سیاسی با این رهبریت ناقص، با این حس تملک و میراثی کنار زده شوند.
واقعیت عینی که در افغانستان وجود داشت/دارد، این‌که هیچ حزبی سیاسی‌ وهیچ دولتی تا این دم مشروعیت مردمی نداشت است؛ اگر حزب و دولتی بوده متعلقِ به گروهی خاص و قوم خاص بوده است. حداقل در بیست سال پسین احزاب سیاسی، نه تنها از مردم نمایندگی نکردند بل مانعی بودند میان مردم و حکومت‌ داری. آنها سال‌ها قدرت مردمی را تقسیم نموده بر تضعیف دموکراسی و اقتدار مردم لکت گذاشتند.
حداقل نگاهِ بر انتخابات بیندازیم، می‌بنیم که آقای عبداالله عبد الله بارها به نمایندگی از حزب جمعیت وارد میدان رقابت شد، بارها رأی مردم را تلف نمود و پشت پرده، به نفع کسی که مردم انتخابش نکرده بود گذشت. همین طور اگر به تقسیم وزارت‌ها، ریاست‌ها… نگاه بیندازیم، می‌بینیم که هر حزبی به اساس سهمیه‌اش افراد خود را که ۹۰٪ آن از سواد کافی برخوردار نبود می‌گماشتند و بر مردم حکومت می‌کردند. احزاب سیاسی که خود اشکال سازمانی دموکراسی مدرن هستند، بنابرین خود باید پیروهنجارهای دموکراسی واقعی باشند.که متأسفانه احزاب ما ازاین مهم برخوردار نبود.
من در بالا چند سوالی مطرح کردم که با پرداختن به آن و یافتن پاسخ درست به نقش احزاب در فروپاشی جمهوریت خواهم پرداخت.
۱-تعدد احزاب:
همان طورکه در دولت‌های مختلف جهان، چه غرب و چه شرق احزابی گوناگونی با اهداف مشخصی وجود دارد، در افغانستان نیز این تعدد را ما داشتیم. فقط با تفاوت این‌که آنها هرکدام تفاسیر و راه‌های متفاوتی برای دست یابی به یک نظام مردمی، عادل و قانون مند را ارايه می‌دهند و احزاب سیاسی که در افغانستان وجود داشت در گروی حلقات خاص و تضمین کننده‌ی منافع شخصی‌ آنها بود، نه پُلی میان مردم و اقتدار سیاسی. با این‌که این احزاب می‌توانست انسجام مردمی را بار بیارند و جمهوریت را با تمام نواقص‌اش حفظ و اقتدار مردم را پا برجا نگهدارند؛ اما نکردند.
متأسفانه این‌ها وارد رقابت‌های خانوادگی‌، سیاسی و نژادپرستانه شدند که، میدان را برای تاخت و تاز‌های مخالفین هموار نموده؛ افغانستان را به میدان جنگ و بی‌ثباتی کشانید. که سایه آن می‌تواند سال‌ها چون کابوسی بر روح و روان مردم حکمرانی کند.
در خیلی از حکومت‌ها می‌بینم که تعدد احزاب مایه‌ی حیات دولت‌ داری بوده است؛ ما با تعدد احزاب می‌توانستیم در جامعه سیاسی به پیش‌ رفت و پویایی برسیم، به شرط این‌که اهداف و استراتژی احزاب خدمت به مردم و صلاح جامعه بود. این تعدد نباید به معنای فرعون سازی و قلدری تعبیر می‌شد، بل‌که فرصت‌ی برای گفت‌ وگو و رسیدن به بهترین راهکار‌های سیاسی می‌بایست باشد.
و این طور بود که تعدد احزاب اختلاف‌ها را دامن زد… در نتیچه به سقوط نظام انجامید.

همچنین بخوانید: نوروز در شعر سعدی(2)

۲-چه عواملِ باعث اختلافِ درون حزبی در افغانستان شد و به تضعیف آنها انجامید؟
دومین عامل که در فروپاشی جمهوریت نقش داشت؛ اختلافات درون حزبی بود. اختلاف بر سر مقام بسیار زود دامن‌گیر احزاب شد. احزاب سیاسی از داخل پاشید، انسجام، هماهنگی و اتحاد خود را از دست داد. اختلافات درون حزبی میدان را برای سیاست‌های دولت باز نمود. در زمان حکومت‌ داری آقای کرزی، به حذف فزیکی تعداد زیادی از شخصیت‌های افغانستان خصوصاً فرمانده‌های جهادی، اعضایی فعال حزب مقتدر« جمعیت اسلامی» پرداخت و این استراتیژی را تا دیر وقت ادامه داد. تا این که شخصیت‌های شمال کشور را دانه دانه از صحنه‌ی سیاست حذف نمود و برنامه‌های قومی خود را تک به تک چید و پیش برد.
با پایان دوره‌ی کرزی آقای غنی وارد میدان شد. آقای غنی برعکس کرزی به اختلافات میان حزبی و درون حزبی دامن‌زد. وقتی وارد میدان شد. اولین سیلی را بر صورت دوستم کوبید اعتبار آن را با تمام دم و دستگاهش در میان مردم و سیاسیون به خاک یکسان نمود. مدتی نگذشت دست بر دامن جمعیت دراز کرد و به اختلافات آن شدت بخشید. زمانی هم صالح را در بر زد و بر علیه جمعیت تحریک نمود، جبهه ایجاد کرد و پنجشیر را با بدخشان و بدخشان را با بلخ مقابل هم قرار داد. صالح سال‌ها در کنار او بر اهداف نابودی جبهه‌ی شمال ایستاد و آنها را قلدر… خطاب نمود. و در آخر هم بی هیچ دستاوردی چون عروسک در میدان باقی گذاشته شد. به همین پیمانه از استاد محقق نیز برای اهداف و سیاست خویش استفاده نمود، لکه‌ی سیاه بر جبین او گذاشت و با بی احترامی تمام دور انداخت.
و این اختلافات و دشمن تراشی‌ها باعث شد چه در درون حزب‌ها و چه میان احزاب، بی اعتباری شکل گیرد. احزاب به نمایندگی از مردم هیچ کاری نتوانسد و حکومت از این فرصت استفاده نموده برنامه‌های خود را به نفع قوم خاص پیش برد که نتیجه‌ آن فروپاشی جمهوریت بود.

همچنین بخوانید: سازمان ملل: حقوق بشر موضوع داخلی طالبان نیست

۳-چرا احزاب سیاسی در افغانستان، خانوادگی بود تا مردمی؟
سومین عامل که احزاب سیاسی افغانستان، از قدرت آنچنانی بر خوردار نبود عدم مشارکت مردم و بی‌اعتباری اعضای کلیدی احزاب بود. در افغانستان اکثریت احزاب را خانواده‌های خاص برای بدست آوردن سهم سیاسی تشکل داده بودند. مثلاً حزب اسلامی را حکمتیار سالها رهبریت نمود بدون این که رأی گیری شود و توسط اعضا کلیدی آن انتخاب صورت گیرد. یا جمعیت که، به اعتبار آن رهبر فرزانه« استاد برهان‌الدین ربانی» پسرش سال‌های زیادی را بدون کدام رأی به کرسی رهبریت نشست. در این مدت جمعیت تقریباً از هم پاشید، اختلافات فراوانی شکل گرفت و تا مدت‌ها در اسارت یک خانواده باقی ماند. به همین پیمانه اگر به حزب جنبش‌ نگاهِ کنیم؛ آقای دوستم که سِواد رهبریت و مدریت را نداشت، در ریاست این حزب باقی ماند. شاید هم بعد او این میراث به پسر او ماند و چون زمین‌ها اجدادی برآن ادعای وراثت کند.
ما احزاب داشتیم، نه احزاب دموکراتیک. ما دموکراسی داشتیم اما نه تفکر نو. ما با یک مشت نمایند‌های بی‌سِواد و کم دانش آینده سیاسی خود را به خاک خون کشیدیم و در بستر کاذب دموکراتیک به فنا دادیم. زیر سایه‌ای احزاب و ادعا‌های دروغین‌ آنها به چشمان نسل جوان پرده کشیده شد و حقایق پنها ماند.
مخلص بحث:
احزاب سیاسی در افغانستان، نه تنها که کارآمد نبود راه را برای اختلافات درونی هموار نمود. زیر سایه‌ی این اختلافات، اقتدار مردمی به جبهه‌های مختلف تقسیم شد. احزاب بجای کار سیاسی مشغول کار‌های نظامی بودند و فرمانده‌های‌ احزاب بد تر از دشمن در نا امنی و زورگویی… سهم فعالی داشتند و از هیچ چیزی دریغ نکردند. با تعدد احزاب ما چیزی بنام وحدت ملی نداشتیم. انسجام نظامی، سیاسی، فرهنگی و ملی از بین رفت و جای آن را دشمنی، عداوت، تعصب، نژادپرستی و خود بزرگ بینی گرفت.
هر قومی به نفع قوم خود کار کرد. هر حزبی برای منافع حزبی خود برنامه چید. هر سیاست مداری برای منفعت شخصی و تجاری خود جزب تشکیل داد… بدینگونه افغانستان را متلاشی نمودند، بذر بی‌اعتمادی کاشته شد. و آمریکا که منتظرفرصت بهتر بود برای جایگزینی حکومت کار کرد. نماینده‌های مردم را از همین احزاب بی کفایت انتخاب نمود و به میز مزاکره فرستاد…
آنچه در بالا ذکر شد گواهِ این است که احزاب در ناامنی، بی‌ثباتی، تعصب، نژادپرستی و حتی سقوط حکومت افغانستان نقش کلیدی داشتند و این نقش انکار ناپذیر است.

همچنین بخوانید: ترس فلاسفه از عوام‌الناس در تاریخ تمدن اسلامی

نوشته های مرتبط :