غرب‌اندیشی یا غرب‌زدگی؟؛ جامعه روشنفکر افغانستان در چنبره‌ی توهم

دسته: تحلیل
نویسنده: آدرین رحیمی
1404/07/02
1:16 ب.ظ
بازدید: 9

پایگاه خبری تحلیلی روایت : جامعه روشنفکر افغانستان، در گستره تاریخی و فرهنگی خاورمیانه معاصر، مصداق کم‌نظیر از تلاقی بحران هویتی، گسست نظری و تعلیق فرهنگی است؛ جامعه‌ای که میان سنت‌های دیرپای مذهبی و فرهنگی و فشارهای تحمیل‌ ارزش‌ها و معیارهای مدرن غربی، در حال نوسان است و خودشان را درگیرودار مجموعه‌ای از تضادهای ایدئولوژیک و گسست‌های ساختاری می‌یابد. روشنفکران این جامعه، با اتخاذ رویکرد ظاهراً عقلانی و تحول‌خواهانه، بر این باورند که دستیابی به پیشرفت و تحقق مدرنیته، تنها از مسیر رهایی از سنت، تحمیل ارزش‌ها و معیارهای غربی و فاصله‌گیری از دین و اعتقادات مذهبی می‌گذرد. این باور، که در نگاه نخست، مصداق غرب‌اندیشی به نظر می‌رسد، در واقع مصداقی بارز از غرب‌زدگی است؛ وضعیتی که در آن، تأثیرپذیری از غرب جایگزین فهم انتقادی، تحلیل تاریخی و تطبیق عقلانی با شرایط بومی می‌شود و روشنفکران، گویی فراموش کرده‌اند که زندگی در جامعه‌ای چون افغانستان مستلزم درک شرایط تاریخی، فرهنگی و مذهبی خاص است.

جامعه روشنفکر افغانستان، در گستره تاریخی و فرهنگی خاورمیانه معاصر، مصداق کم‌نظیر از تلاقی بحران هویتی، گسست نظری و تعلیق فرهنگی است؛ جامعه‌ای که میان سنت‌های دیرپای مذهبی و فرهنگی و فشارهای تحمیل‌ ارزش‌ها و معیارهای مدرن غربی، در حال نوسان است و خودشان را درگیرودار مجموعه‌ای از تضادهای ایدئولوژیک و گسست‌های ساختاری می‌یابد. روشنفکران این جامعه، با اتخاذ رویکرد ظاهراً عقلانی و تحول‌خواهانه، بر این باورند که دستیابی به پیشرفت و تحقق مدرنیته، تنها از مسیر رهایی از سنت، تحمیل ارزش‌ها و معیارهای غربی و فاصله‌گیری از دین و اعتقادات مذهبی می‌گذرد. این باور، که در نگاه نخست، مصداق غرب‌اندیشی به نظر می‌رسد، در واقع مصداقی بارز از غرب‌زدگی است؛ وضعیتی که در آن، تأثیرپذیری از غرب جایگزین فهم انتقادی، تحلیل تاریخی و تطبیق عقلانی با شرایط بومی می‌شود و روشنفکران، گویی فراموش کرده‌اند که زندگی در جامعه‌ای چون افغانستان مستلزم درک شرایط تاریخی، فرهنگی و مذهبی خاص است.

برای درک دقیق‌تر این گسست، لازم است میان دو مقوله بنیادین، غرب‌اندیشی و غرب‌زدگی، تمایز قائل شویم. غرب‌اندیشی، فرآیندی است عقلانی و انتقادی که در آن فرد یا جامعه با بهره‌گیری از ارزش‌ها و معیارهای فکری غرب، مسیر تحول را جستجو می‌کند، اما این فرآیند با درک عمیق از بستر فرهنگی، مذهبی و تاریخی همسوست؛ فرآیندی که امکان همزیستی و تعامل بین سنت و مدرنیته را فراهم می‌کند. برعکس، غرب‌زدگی وضعیتی است که در آن تقلید و تأثیرپذیری صرف از غرب، جایگزین فهم تحلیلی و انتقادی می‌شود و روشنفکران افغانستان، در این وضعیت، چنان تحت هژمونی فکری غرب قرار گرفته‌اند که فراموش کرده‌اند در جامعه‌ای سنتی و مذهبی زندگی می‌کنند و تصور می‌کنند که تنها راه نجات، پذیرش بی‌چون‌وچرای ارزش‌ها و معیارهای غربی است.

همچنین بخوانید: جنگ‌جو در لباس چوپان‌

این وضعیت، که از منظر نظریه‌های آنتونیو گرامشی و هابرماس قابل تحلیل است، نشان‌دهنده بازتولید هژمونی فرهنگی و قدرت ایدئولوژیک است؛ قدرتی که از طریق تحمیل نرم‌افزاری ارزش‌ها و هنجارهای غربی اعمال می‌شود و نه از مسیر اقتدار رسمی. روشنفکران غرب‌زده، به جای آنکه مدرنیته را به مثابه یک فرآیند چندوجهی، دیالکتیکی و قابل انطباق با شرایط بومی معرفی کنند، آن را با نابودسازی سنت‌ها، حذف حجاب زنان و مخالفت آشکار با دین مترادف می‌دانند.

به بیان وبر، تضاد میان روشنفکران مدرن و جامعه سنتی، محصول فقدان سرمایه فرهنگی و فهم واقعی از فرآیندهای مدرن است و پروژه نابودسازی سنت، نه تنها مسیر تحول را مسدود می‌کند، بلکه مقاومت ساختاری جامعه سنتی را تقویت کرده و امکان تعامل عقلانی با مدرنیته را کاهش می‌دهد. تلاش برای از میان بردن سنت، به جای ایجاد تحول، زمینه بحران‌های هویتی، اخلاقی و اجتماعی را فراهم می‌کند که در سطح کلان، به بی‌اعتمادی متقابل میان نسل‌ها و گروه‌های فکری مختلف می‌انجامد.

از منظر فلسفه سیاسی روسو و کانت، مدرنیته نباید با تحمیل بی‌چون‌وچرای ارزش‌ها و معیارهای مدرن هم‌ارزی شود، بلکه فرآیندی است که تعامل میان سنت و نوآوری، عقلانیت و فرهنگ بومی را ممکن می‌سازد. روشنفکران افغانستان، با تمرکز بر نابودسازی سنت، نه تنها مسیر تحول عقلانی را مسدود کرده‌اند، بلکه زمینه تعمیق تضادهای هویتی، فرهنگی و اجتماعی را فراهم کرده‌اند؛ تضادهایی که جامعه سنتی را از درک مفاهیم مدرن بازمی‌دارد و مقاومت فرهنگی و اجتماعی را افزایش می‌دهد.

کاش روشنفکران افغانستان، به جای پروژه نابودسازی سنت، فرآیند فلسفی، عقلانی و اخلاق‌مدار طراحی می‌کردند؛ فرایند مبتنی بر تعامل، تأمل، آموزش و احترام به ارزش‌های بومی، و در عین حال بهره‌گیری از ابزارهای مدرن برای توسعه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی. تنها چنین رویکردی، همانند نظریه «کنش ارتباطی» هابرماس، می‌تواند امکان گفت‌وگوی عقلانی میان نسل‌ها و گروه‌های فکری مختلف را فراهم آورد و جامعه را در مسیر پیشرفت مستدام هدایت کند.

همچنین بخوانید: تشکیل «گروه دستیابی به صلح پایدار در افغانستان» توسط کشورهای همسایه

در نهایت، روشن است که غرب‌زدگی نمی‌تواند جایگزین فهم واقعی و انتقادی از مدرنیته باشد. افغانستان نیازمند یک فرآیند فلسفی، اخلاق‌مدار و دیالکتیکی است؛ فرآیندی که سنت و مدرنیته را در رابطه‌ای متوازن و عقلانی قرار دهد و امکان توسعه انسانی و اجتماعی را در چارچوب فرهنگ و هویت بومی فراهم آورد. تنها چنین رویکردی است که می‌تواند جامعه را از توهم تحول رهایی بخشد و مسیر پیشرفت واقعی را هموار سازد

نوشته های مرتبط :