خودشناسی از منظر امام غزالی(۲)

دسته: تحلیل
نویسنده: حسیب‌الله ولی‌زاده
1404/12/02
10:51 ق.ظ
بازدید: 11

پایگاه خبری تحلیلی روایت : چنانچه در مطلب گذشته گفتیم امام غزالی خودشناسی را کلید خداشناسی می‌داند. او برای رسیدن به مرحلهٔ خودشناسی در گام نخست توضیح می‌دهد که خداوند انسان را از دو چیز آفریده‌است. این دو چیز؛ یکی کالبد ظاهری و دیگری معنای باطن است. مراد از کالبد ظاهری همان تن و جسم است و وسیلهٔ شناخت آن چشم ظاهری. آن دیگری معنای باطن است و برای آن «نفس»، «جان» و «دل» نیز می‌گویند. وسیلهٔ شناخت این بخش آدم برخلاف بخش ظاهری (جسم) بصیرت باطنی است.

چنانچه در مطلب گذشته گفتیم امام غزالی خودشناسی را کلید خداشناسی می‌داند. او برای رسیدن به مرحلهٔ خودشناسی در گام نخست توضیح می‌دهد که خداوند انسان را از دو چیز آفریده‌است. این دو چیز؛ یکی کالبد ظاهری و دیگری معنای باطن است. مراد از کالبد ظاهری همان تن و جسم است و وسیلهٔ شناخت آن چشم ظاهری. آن دیگری معنای باطن است و برای آن «نفس»، «جان» و «دل» نیز می‌گویند. وسیلهٔ شناخت این بخش آدم برخلاف بخش ظاهری (جسم) بصیرت باطنی است.

در میان این دو بخش آدمی (ظاهر و باطن و یا تن و دل) حقیقت انسان معنای باطن (روح) است. وقتی سخن از خودشناسی به میان می‌آید، منظور شناخت همین بخش آدمی است.

امام غزالی گاهی واژه‌‌ها و تعبیرها را به معنای خاص به کار می‌برد. از همین‌رو، مدام توضیح می‌دهد که منظورش دقیقا از کدام واژه و اصطلاح چیست. در مبحث خداشناسی، او واژهٔ «دل» را به‌معنای «روح» به کار می‌برد و می‌گوید که منظور ما از دل همین معناست. او هم‌چنان برای رفع کج‌فهمی وضاحت می‌دهد که منظور وی از «دل» همان گوشت ‌پاره‌ای که در سمت چپ آدمی قرار دارد، نیست. بنابرین، مراد امام غزالی از «دل» قلب نیست؛ بلکه هرجا او واژهٔ‌‌ای «دل» را به‌کار ببرد منظورش «روح» است.

او می‌گوید قلب در برابر روح ارزشی ندارد؛ چرا که حیوانات و مردگان نیز قلب دارند و دیگر این‌که قلب از «عالم شهادت» است. پس‌آن‌چه تنها آدمی دارد و با چشم ظاهر نمی‌توان آن‌را دید، بر آن‌چه که مردگان و حیوانات دارند و با چشم ظاهر دیده می‌شود، برتری دارد. این همه ارزش روح را نشان می‌دهد و بیان می‌کند که حقیقت آدمی و ماتور زندگی او «روح» است و او بدون «روح» به تن بی‌جان مبدل می‌شود و با خروج روح از جسم‌ موجود از حرکت باز می‌ایستد و می‌میرد و زندگی او در این جهان به پایان می‌‌رسد.

از آن‌چه در این بخش کیمیای سعادت آمده دانسته می‌شود که مراد از الفاظ «باطن»، «دل»، «نفس» و «جان» روح است. اما مقصود از تن جسم و کالبد ظاهری آدمی است.

رابطهٔ روح با اعضای بدن

امام غزالی باور دارد که میان روح و دیگر اعضای بدن پیوند وجود دارد. او روح، اعضای بدن و قلب را به پادشاه و لشکریان او تشبیه می‌کند و می‌گوید: روح پادشاه تن است و اعضای بدن لشکریان آن. در این میان قلب، محل استقرار روح است. به باور امام غزالی روح در قلب موقعیت دارد و قلب مرکب و آلت روح است. با این حساب تن تابع روح است و اصالتا تمام خطاب، عقاب و عتاب، شقاوت و سعادت با روح است. در آغاز گمان می‌رود که امام غزالی باورمند به «معاد روحانی» باشد؛ چه او می‌گوید عتاب و عقاب با روح است. اما پس از دقت در جملات پایانی او دیده می‌شود که وی نقش تن را نادیده نمی‌گیرد و باورمند به «معاد جسمانی» است و روح و جسم را مسؤول کردار آدمی می‌داند؛ گرچند روح در این میان نقش اصل را دارد و تن دنباله‌‌رو و تابع آن است.

سرچشمهٔ الهی روح

روح از جنس گوهر فرشته‌گان است. هم‌چنان به تعبیر امام غزالی معدن اصلی روح نیز خداوندی و الهی است. این سخن اشاره به آیاتی دارد که خداوند در آن‌ها می‌فرماید: «من روح خودم در او (آدم) دمیدم» «و نفخت فیه من روحی» پس روح خاستگاه الهی دارد و از آن‌جا آمده و به آن‌جا خواهد رفت. روح در این عالم غریب و راه‌گذر است و مقصود و هدف اصلی آن جهان دیگر و همان‌جایی است که از آن‌جا آمده و سرچشمه آن به آن‌جا می‌رسد.

نوشته های مرتبط :