شوخی و دشمنان آن در افغانستان

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
1404/01/25
9:41 ق.ظ
بازدید: 61

پایگاه خبری تحلیلی روایت : چند روز پیش یادداشت شوخی‌آمیزی در باره‌ی «شورچای» در فیسبوک نوشتم و این باعث شد که برخی‌ها پیام کنند که این رفتارها مناسب شما نیست و باید جدی و رسمی باشید. از حسن نیتِ پیام‌کننده نسبت به خود متشکرم، اما در عین زمان این پرسش نیز قابل کاویدن و بررسی است که چرا شوخی در افغانستان یک رفتارِ سُبک‌سرانه و غیرعادی شمرده می‌شود و چه کسانی با شوخی و شوخ‌طبعی مشکل دارند.

چند روز پیش یادداشت شوخی‌آمیزی در باره‌ی «شورچای» در فیسبوک نوشتم و این باعث شد که برخی‌ها پیام کنند که این رفتارها مناسب شما نیست و باید جدی و رسمی باشید.
از حسن نیتِ پیام‌کننده نسبت به خود متشکرم، اما در عین زمان این پرسش نیز قابل کاویدن و بررسی است که چرا شوخی در افغانستان یک رفتارِ سُبک‌سرانه و غیرعادی شمرده می‌شود و چه کسانی با شوخی و شوخ‌طبعی مشکل دارند.
من می‌خواهم در این یادداشت دشمنانِ شوخی در افغانستان را فهرست‌وار معرفی کنم:

افراط‌گرایی مذهبی

من در طول عمرم با شخصیت‌های افراطی مذهبی بسیاری نشست و برخاست داشته‌ام. شخصیت‌های افراطی، عبوس و ترش‌رو هستند. شوخی و مزاح را دوست ندارند، از شعرهای عاشقانه و عارفانه خوش شان نمیآید، فکاهه را نمیپسندند و مجالس شبانة شان بیش‌تر بر محور سیاست و فقه و مباحث کلامی میچرخد.
اگر بگویم که ترش‌رویی و عبوسیت، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های افراط‌گرایان است، سخن گزاف نگفته‌ام.
در تحقیقاتی که در باره‌ی خوارج صورت گرفته، از آن‌ها به عنوانِ چهره‌های عبوس و ترش‌رو یاد شده است.
ناجیه وریمی بوعجیله در وصف ماموریت فرهنگی این فرقه می‌گوید: «خوارج تقریبا به صورت کامل خود را وقف دفاع از عقاید و نهادینه‌کردن آن در عالم واقع نمودند. به همین سبب زندگی با رفاه و آسایش و پیامدهای آن مثل شعر آمیخته به لهو چون شعر خمری، قصیده‌سرایی در بارة مظاهر طبیعت، غزل عفیف یا بی‌پرده را از خود دور کردند.»
نمونه‌ای که او از مجالس خوارج ارائه می‌کند، دیدار نافع بن ازرق با ابن عباس و عمر بن ابی ابی‌ربیعه است. این سه تن در مجلسی گردهم آمده بودند. بن ازرق در آن مجلس آن‌قدر به فقه و مسایل فقهی پرداخت و از ابن عباس در باب فقه پرسید که او را دلزده کرد. “اما ابن عباس زمانی عمر ابن ابی ابی‌ربیعه به مجلس پیوست افزون بر فقه با او در بارة شعر نیز سخن گفت. سخن آن دو مفاهیم غزلی و داستان‌های عاشقانه را شامل می‌شد.”
افراط‌گرایان مذهبی، احادیثی نیز از پیامبر اسلام نقل می‌کنند مبنی بر این‌که کم‌تر بخندید و بیش‌بگریید.
رابطة افراطیت و عبوسیت تنها در خوارج نه، در نمونه‌های مسیحی آن نیز به مشاهده رسیده است. اشتفان تسوایگ در کتاب “وجدان بیدار” سیمای ژان کالون، یکی از رهبران جنبش پروتستانیسم را که به دستور او میکاییل سروه در آتش سوختانده شد و هر گونه دگراندیشی را در ژنو ممنوع اعلام کرد، به برهوت تشبیه کرده و چنین توصیف می‌کند. “این چهرة نامهربان، عبوس، خشک و زاهدانه از هر آن‌چه زندگی را بارور می‌سازد، سرشار می‌کند، شادمانگی می‌دهد، می‌شکوفاند و گرما و حس می‌بخشد به دور است.”

استبداد سیاسی

یکی دیگری از دشمنان شوخی، طنز و فکاهه، استبداد سیاسی است. متاسفانه هم آدم‌های مستبد و هم ایدیولوژی‌های استبدادی، خشکه‌مقدس، رسمی و جدی استند. آن‌ها به شوخی و خوش‌طبعی به عنوان ابزاری می‌نگرند که جدیت، تقدس و رسمیتِ ایدیولوژی و رژیم را زیر سوال می‌برد و حق نیز با آن‌ها است؛ زیرا یکی از چیزهایی که به تجربه ثابت شده، این است که طنز و فکاهه یکی از مهم‌ترین ابزارها در مبارزه علیه هرگونه استبداد – اعم از سیاسی و نظری – است. هلن سوزمان یکی از بزرگ‌ترین رهبران جنبش ضدآپارتاید در افریقای جنوبی، طنزپرداز بود. پیتربرگر در کتابی که زیر عنوان “اعتقاد بدون تعصب” نوشته است، در بارة اهمیت طنز در مبارزه علیه استبداد مینویسد: “طنز بسیار موجزتر از یک رسالة تحلیلی، یک ایدیولوژی را رسوا میکند.” او نمونه میدهد یکی از طنزهایی را که در اتحاد جماهیر شوروی بسیار شایع بود و به خوبی ایدیولوژی کمونیستی را رسوا کرده بود:
اگر در شهرها غذا پیدا شود اما در روستاها نشود، نشانة چیست؟
چپ‌روی تروتسکیستی
اگر در روستاها غذا پیدا شود اما در شهرها نشود، نشانة چیست؟
راست‌روی بوخارینی
اگر نه در شهرها غذا پیدا شود و نه در روستاها، نشانة چیست؟
سیاست صحیح حزبی

غم‌گین ترین کشورِ دنیا

علاوه بر این‌ها، افغانستان کشوری است درگیر جنگ، بحران و بی‌ثباتی. در صد سال اخیر در افغانستان نزدیک به هشت نظام سیاسی فروپاشیده و چندین دهه، جنگ‌های خانمان‌سوز جریان داشته است.
چندین دهه جنگ، فقر، مهاجرت، آواره‌گی و بدبختی باعث گردیده است که چندین سال پیهم افغانستان در آمارهای جهانی به عنوان غم‌گین‌ترین و ناشادترین کشور دنیا معرفی می‌گردد.
ملتی که در زندگی خود و چندین نسلِ پیهم روی شادی و خوشی را ندیده باشد، طبیعی است که نمی‌تواند رابطه‌ی خوبی با شوخی و طنز و فکاهه برقرار کند.
یکی از علل حقیرانگاری شوخی در افغانستان، همین ناشادی و غم‌گینی ملت ما است.

نوشته های مرتبط :