مفهوم امید از منظر اریک فروم؛ زمانی که امید از میان برود، زندگی بالقوه یا بالفعل پایان می‌پذیرد.

دسته: تحلیل
نویسنده: اشرف هورخش
1403/07/26
10:50 ق.ظ
بازدید: 65

پایگاه خبری تحلیلی روایت : اریک فروم در نخستن سطور کتاب بیان می‌دارد که آیا امیدوار بودن، آنطوری که بسیار از کسان گمان می‌برند، داشتن هوس و آروز است؟ اگر چنین باشد، کسانی که هوس و آروزی داشتن اتومبیلی را در سر می‌پرورانند، و رویای داشتن خانه‌ی بهتری دارند. و به تن‌پروری می‌اندیشند و به اشیا و وسایل عشق بی‌حد و حصر می‌ورزند، مردمان امیدوار هستند، اما در حقیقت چنین نیست. آنان شهوت و عطش فراوان برای مصرف کردن دارند و مردمان امید‌وار نیستند. اریک فروم باورمند است که نباید موضوع امید اشیا باشند. موضوع امید باید زندگی پرتر، زنده و سرشار بودن، [البته زنده بودن صرفاً به معنای گذران زندگی نباید فهم شود.] و رهایی از بیزاری، ملال و پژمردگی دایمی باشد که فروم به زبان دینی آن را رستگاری و اصطلاح سیاسی آن را انقلاب بکار می‌برد. چنین فهم و چشم داشتی امید است. از دید فروم متعَلق امید نباید اشیا باشند بلکه موضوع امید چیزهای ارزشمند‌تر و به تعبیری آرمان‌های معنادار، حالتی از بودن و ارزش‌های مقدس باشند. اریک فروم به کیفیت و چگونگی امید نیز توجه ویژه‌ی دارد که حالت و یا شکل انفعالی ((Passive یا کنش‌پذیر آن را امید نمی‌داند، حالتی انفعالی آن را امیدواری به زمان توصیف می‌کند که در چنین فهمی از امید «زمان» و «آینده» عناصر اصلی آن هستند. در این نوع، انتظار وقوع حادثه در زمان حال [این‌جایی و اکنونی] نیست.

اریک‌ فروم

امید یکی از مقوله‌های بنیادی‌‌ست که همواره در زندگی و حیات انسانی به عنوان یک مسئله‌ی مهم مطرح بوده و می‌توان، امیدوار بودن را به مثابه‌ی دغدغه‌ی همگانی در طول حیات بشر برشمرد. دغدغه‌ی که متعلق و مربوط به برهه‌ی خاص از زمان نبوده و در هر بازه زمانی و هر موقعیت جغرافیایی که انسان ساکن بوده و به زیستن می‌پرداخته، امید نیز حضور داشته است. امید هم‌چون نیاز اساسی برای قوام و استقرار زندگی انسان‌ها همواره مسئله بوده و به تعبیرِ می‌توان آن را جز ماهیت زندگی انسان تلقی کرد. امید در روند تاریخ بشر همیشه به منزله‌ی یک عنصر مهم و ضروری که وجود آن به زندگی جهت و سمت‌و‌سو بخشیده و فقدان آن امر زیستن را به مخاطره می‌افکند، فهم شده و مواجه صورت گرفته است. امید را اگر انتظار [توأم با فعالیت] یک آینده‌ی بهتر و با کیفیت‌ بهتر؛ یا وقوع یک رخداد که منتج به نتیجه شده و به ایجاد شرایط مطلوب و تحقق اهداف مطمح نظر [فرد یا اجتماع] کمک می‌کند، در نظر گرفته و امید‌وار بودن را جستجوی عقلانی و زیست فعالانه و کنشگرایانه برای رسیدن به آن مطلوب‌های زندگی [فردی و اجتماعی] فهم شود، هم «بود» و هم «نبود» آن مسئله‌ی مهم بوده و به زبان دیگر، می‌توان آن را دغدغه‌ی همیشگی انسان در فرآیند حیات پنداشت. امید در جهان مدرن، با توجه به ماهیت و سرشت آن، از اهمیت و جایگاه خاص برخوردار است. جهانی که عقل ابزاری در تار و پود آن تنیده شده و در بروکراسی‌های سفت و سخت موجود آن، انسان به یک ماشین تقلیل یافته، و در این نظام چیزی بیش از یک ابزار استهلاکی نیست. جهانی که به تعبیر ماکس وبر جامعه‌شناسی آلمانی، افسون‌زدایی شده و کنش‌های حساب‌گرانه‌ی معطوف به این جهان عرصه را برای کنش‌های انسانی [اخلاقی، دینی، عاطفی و…] تنگ کرده و تنها غایت کنشگری تحقق اهداف و مقاصد، و سود و زیان مادی تلقی شده و به بیان دیگر عقلانیت ذاتی به حاشیه پرتاب گشته است. جهانی که ده‌ها و صد‌ها خبر و رویدادهای ناخوشایند و ملالت‌آور از سراسر جهان، روزانه روایت می‌شود، فقر و تنگ‌دستی‌‌های خانمان‌سوز بی‌داد می‌کنند. جهانی که با انواع و اقسام مشکلات نظیر جنگ‌های توسعه‌طلبانه، سلاح‌های کشتار جمعی، انحصارگرایی اقتصادی، مجازی شدن‌ زندگی، مشکلات زیست‌محیطی، چالش‌های مهاجرتی، ظهور حکومت‌های توتالیتر، فوران تعصب‌های مذهبی، نژادی، زبانی و صدها چالش‌ دیگر دست به یقه است، و هر روز زندگی ما را به مشکل مواجه ساخته، ثبات و استقرار زندگی را لرزان نموده و آینده‌ی ناروشنی را برای‌مان مجسم می‌سازد. در چنین جهانی پرداختن به مسئله‌ی امید که عمل زیستن را ممکن می‌سازد، از اوجب واجبات محسوب می‌شود و هم‌چنان امید نیز جایگاه خاص پیدا کرده و می‌تواند نقش خود را در نسبت مواجه با این جهان و مشکلات موجود در آن بازی کند. قابل یادآوری است که بیان این مشکلات به این معنا نیست که هیچ خوبی و دست‌آویزی برای امیدوار بودن در این جهان وجود نداشته و همه‌ی ارزش‌های انسانی رخت سفر بربسته اند. و جهانی‌ست پر از شر و شرارت و تهی از هر گونه چشم‌انداز روشن و امیدوارنه. چنین فهم نیز واقع‌بینانه نبوده و دید بدبینانه‌ی افراطی و غیر قابل دفاع است.

اما این امید چیست؟ امید انسان را به جستجوی یک آینده‌ی بهتر، یک تجربه زیسته‌ی خوشایندتر واداشته و در واقع ریشه‌های تلاش و تقلا را برای گریز از ملال و شرایط نامطلوب در وجود انسان آبیاری می‌کند. و شور و شوقی زندگی فعالانه را جایگزین زندگی منفعلانه و کنش‌پذیرانه می‌نماید. امید دلیلی‌‌ست برای زیستن و امری‌ست ضروری برای داشتن یک حیات فعالانه، و فقدان آن یعنی بی‌زاری و فرجام زندگی. با توجه به اهمیت و نقش امید در زندگی، دانش‌های معطوف به انسان، از زوایای گوناگون به آن پرداخته اند. از آن جمله روان‌شناسی، به ویژه روان‌شناسی مثبت‌گرا ( (Positive Psychologyکه شاخه‌ی از علم روان‌شناسی است که بیشتر بر نقاط قوت به جای نقاط ضعف تاکید کرده، و هم‌چنان بر تقویت توانایی‌ها متمرکز است. به افراد از طریق تاکید بر نقاط قوت و طرح استراتیژی‌ها و تکنیک‌های مشخص کمک می‌کند تا زندگی معنادار و هدف‌مند داشته باشند و فراتر از بقا به سوی یک زندگی خوب یعنی زندگی معنادارِ مبتنی بر اخلاق گام بردارند، و از یک زیست شادمانانه‌تر برخوردار گردند. امید در پهنه‌ی این دانش جدید، محوریت و جایگاه خاصی داشته؛ که با تاکید بر سه جز امید یعنی داشتن هدف، اندیشیدن در ارتباط به مسیرهای رسیدن به آن و گام سوم اراده و فعالیت جهت تحقق اهداف، یاری ‌رسانده و از این طریق چشم‌اندازهای امیدوارنه‌ی را ترسیم می‌نماید تا افراد را از ملال زندگی ناامیدانه و پیامد‌های ناشی از آن رهایی بخشد. لازم به ذکر است که روان شناسی مثبت‌گرا ( (Positive Psychologyیا به تعبیری ایجابی غیر از مثبت اندیشی (Positive Thinking) است. این دو حوزه از پیشینه‌ی تاریخی گرفته تا هدف و روش به کلی متفاوت از هم بوده و هیچ سنخیت با هم ندارند. در قلمرو جامعه‌شناسی نیز برخی از جامعه‌شناسان به مفهوم امید و نقش آن در حیات اجتماعی توجه مبذول داشته اند و بحث‌های را تحت عنوان جامعه‌شناسی امید و یا «امید اجتماعی» مطرح کرده اند. امید می‌تواند همانند یک محرک سازنده در ایستایی و پویایی جامعه نقش ایفا نموده و بر کنشگری فردی و اجتماعی تاثیر افکند، و یک جامعه‌ی منفعل را به یک جامعه فعالی کنشگر مبدل سازد و پویایی اجتماعی را قوام بخشد. هم‌چنان در فلسفه نیز گه گاهی به مسئله‌ی امید به گونه‌ی مستقیم و یا ضمنی پرداخته شده است که ما کاری به آن‌ها نداریم و در این نوشتار صرفاً مفهوم امید را از دیدگاه اریک فروم روان‌شناس اجتماعی، روانکار، جامعه‌شناس و فیلسوف آلمانی- آمریکایی که مدتی نیز جز مکتب فرانکفورت بود و نظریات تأمل‌برانگیزی دارد، بیان خواهیم کرد که در کتاب «انقلاب امید» ایشان آمده است.

همچنین بخوانید: چگونه پیام‌های جنبش تحفظ را بازخوانی کنیم؟!

اریک فروم در نخستن سطور کتاب بیان می‌دارد که آیا امیدوار بودن، آنطوری که بسیار از کسان گمان می‌برند، داشتن هوس و آروز است؟ اگر چنین باشد، کسانی که هوس و آروزی داشتن اتومبیلی را در سر می‌پرورانند، و رویای داشتن خانه‌ی بهتری دارند. و به تن‌پروری می‌اندیشند و به اشیا و وسایل عشق بی‌حد و حصر می‌ورزند، مردمان امیدوار هستند، اما در حقیقت چنین نیست. آنان شهوت و عطش فراوان برای مصرف کردن دارند و مردمان امید‌وار نیستند. اریک فروم باورمند است که نباید موضوع امید اشیا باشند. موضوع امید باید زندگی پرتر، زنده و سرشار بودن، [البته زنده بودن صرفاً به معنای گذران زندگی نباید فهم شود.] و رهایی از بیزاری، ملال و پژمردگی دایمی باشد که فروم به زبان دینی آن را رستگاری و اصطلاح سیاسی آن را انقلاب بکار می‌برد. چنین فهم و چشم داشتی امید است. از دید فروم متعَلق امید نباید اشیا باشند بلکه موضوع امید چیزهای ارزشمند‌تر و به تعبیری آرمان‌های معنادار، حالتی از بودن و ارزش‌های مقدس باشند. اریک فروم به کیفیت و چگونگی امید نیز توجه ویژه‌ی دارد که حالت و یا شکل انفعالی ((Passive یا کنش‌پذیر آن را امید نمی‌داند، حالتی انفعالی آن را امیدواری به زمان توصیف می‌کند که در چنین فهمی از امید «زمان» و «آینده» عناصر اصلی آن هستند. در این نوع، انتظار وقوع حادثه در زمان حال [این‌جایی و اکنونی] نیست. بلکه حادثه در وقت دیگر، روز دیگر، سال دیگر، باید رخ دهد. این را نوعی بت‌پرستی «آینده»، «تاریخ»، «اخلاف» می‌داند که انسان را منفعل ساخته و مسوولیت‌گریزی را به آن تلقین می‌کند؛ منتظر زمان، اشخاص و چیزهای دیگر است که تحقق مطلوب را ممکن کنند. در این سنخ برداشت از امید، به جای این‌که کاری انجام دهیم، آگاهانه کنش ورزی نموده و دست به فعالیت زنیم، بت‌های چون: «آینده»، «تاریخ» و «اخلاف» و آیندگان را پرستیده و سرنوشت خویش را به دست آن‌ها می‌سپاریم. به تکرار عبارات چون: «ببینیم چه می‌شود»، «زمان حلش می‌کند»، «در آینده بارور خواهد شد»، اکتفا می‌نمایم، مثل کسانی که گمان می‌برند، تاریخ درست و نادرست را مشخص کرده و خوب و بد را نیز می‌تواند از هم تمیز دهد. این نوع امید که انتظاری انفعالی یا کنش‌پذیر می‌باشد، از دید اریک فروم، سیمای استحاله‌ شده‌ی نومیدی و ناتوانی است.

همچنین بخوانید: چیده‌مان زندگی زیباست این رویداد خجسته باد

فروم می‌گوید: شکلی دیگری از ناامیدی و یأس وجود دارد که سیمای بدل یافته‌ی آن درست نقطه مخالف ناامیدی و یأس است – و آن پرگویی و ماجراجویی و عدم توجه به واقعیت، پیله کردن به مسائلی است که با زور انجام پذیر نیست. انکار واقعیت و خیال‌پردازی که می‌توان همه چیز را تغییر داد و متحول کرد، و با عدم آگاهی از توانایی‌های بالفعل و بالقوه‌ی خویش، مواجهه‌ی غیر عقلانی با مشکلات و چالش‌ها و فقدان درک شرایط موجود دست به مبارزه زد؛ خواسته‌های خود را محقق کرد و شرایط غیر ممکن را بوجود آورد، امید نبوده بلکه در واقع خود نوعی دیگر از ناامیدی است. این گرایش در میان جوانان به ویژه جوانان انقلابی رایج است که درک درست و فهم مبتنی بر واقعیت‌های موجود را ندارند، و به بی‌باکی و فدایی بودن خود می‌بالند، در حالی که این از عدم واقع‌بینی، فقدان درک استراتیژیک و فقدان عشق به زندگی ناشی می‌شود. این نوع برداشت از امید که تهی از واقع‌بینی و درک سالم بوده را می‌توان نوعی خیال‌پردازی متوهمانه تلقی کرد که می‌خواهد و می‌پندارد که می‌توان ناممکن‌ها را ممکن کرد و به هر چیز دست یافت، ذیل مفهوم امید نمی‌گنجد.این عدم واقع‌بینی را می‌توان نوعی «خود‌ بزرگ‌بینی افراطی» و انتظار انفالی را «خود کوچک‌بینی تفریطی» بیان کرد.

تا این‌جا به این پرداخته شده که چه چیز امید نیست اما اکنون به این که امید چیست می‌پردازیم. اریک فروم می‌گوید: امید پدیده‌ی متناقض است. نه انتظاری است انفعالی یا کنش‌پذیر، و نه نیروی غیر واقع‌بینانه‌ی که بتواند شرایط ناممکن را بوجود آورد. امید مانند ببر نیم‌‌خیزی است که وقتی زمان جهیدن فرا رسد، خواهد جهید. نه رفورمیسم درمانده، و نه ماجراجویی رادیکال نمایانه، هیچ کدام مبین امید نیست. امید داشتن یعنی هر لحظه آمادگی داشتن برای آن چیزی که تولد نیافته است. در عین حال، اگر در طول زندگی متولد نشد، این امر نباید به ناامیدی منجر شود. امید داشتن به آن چیزی که وجود دارد – و آن چیزی که نمی‌تواند به وجود آید – بی‌معنی است. کسانی‌که امیدشان ضعیف است، یا به تن‌پروری می‌اندیشند یا به اغتشاش. اما کسانی‌که امیدشان نیرومند است، نشانه‌های زندگی تازه را می‌بینند و هر لحظه آماده هستند تا به تولد آن چیزی که آماده‌ی زاده شدن است، یاری دهند. امیدوار بودن حالت و کیفیتی از بودن [هستندگی فعال] است. نوع آمادگی درونی است. آمادگی متراکم و «هنوز مصرف نشده‌ای» برای فعالیت ( (Activeness و کنش است. امروزه مفهوم فعالیت، بر سر یکی از گسترد‌ه‌ترین توهمات انسان در جامعه‌ی صنعتی مدرن سایه‌ افکنده است. تمامی فرهنگ ما نیروی خود را برای فعالیت بسیج کرده است – فعالیت به معنای پرکار بودن و پرکار بودن به معنی خود پرکاری (پرکاری لزوماً برای تجارت و کسب و کار) در حقیقت، بسیاری از مردم آنقدر «فعالیت» دارند که نمی‌توانند بیکار بمانند؛ چنین مردمی حتی اوقات تفریح خودشان را هم به فعالیت دیگری تبدیل می‌کنند. این چنین مردمی، اگر برای پول درآوردن مشغول فعالیت نباشند، مشغول اتوموبیل‌رانی هستند، مشغول گلف‌بازی هستند. یا مشغول گپ زدن در مورد چیزهای بی‌هوده‌ی هستی. برای این مردم مسئله‌ی هولناک لحاظاتی است که حقیقتاً «بیکار» اند. این‌که چنین رفتاری فعالیت خوانده شود یا نه، صرفاً یک بحث لغوی است. مشکل این‌جاست که بسیاری از مردم، که خیال می‌کنند فعال اند، از این حقیقت به دور اند که بر خلاف «پرکاری» شان حالتی به شدت انفعالی دارند. این مردم همیشه به محرک‌های بیرونی احتیاج دارند – خواه وراجی مردم باشد، خواه صحنه‌ی فیلم یا مسافرت یا دیگر اشکال هیجانات مصرفی. و خواه زن یا مرد تازه‌ی به عنوان یاری جنسی‌شان. این مردم احتیاج دارند که برانگیخته شوند، «روشن شوند»، به تب و تاب واداشته شوند و فریب بخورند.این مردم پیوسته می‌دوند و هرگز نمی‌ایستند، همیشه «می‌افتند» ولی هرگز نمی‌خیزند. این مردم تصور می‌کنند به صورتی ژرفی فعال اند، در حالی که انگیزه‌ی فعالیت آن‌ها «وسوسه» است. آنهم به خاطر فرار از اضطراب که هنگام مقابله با «خودشان» وجودشان را فرا گرفته است. امید ملازم روانی زندگانی و رشد بوده و امید انسان با احساس و آگاهی همراه است. زمانی که امید از میان برود، زندگی بالقوه یا بالفعل پایان می‌پذیرد. امید عامل ذاتی و باطنی شالوده‌ی زندگی و عامل پویا و دینامیک روان انسان است. اریک فروم به دو عامل بنیادی دیگر شالوده‌ی زندگی «ایمان» و «شکیبایی» پرداخته و ارتباط آن‌ها را با امید به بررسی گرفته است اما بخاطر جلوگیری از اطاله‌ی سخن از پرداختن به آن‌ها صرف نظر کرده و در فرصت‌های دیگر به آن‌ها خواهیم پرداخت.

همچنین بخوانید: چگونه پیام‌های جنبش تحفظ را بازخوانی کنیم؟!

نویسنده: اشرف هورخش

نوشته های مرتبط :