۸ ثور و پیروزی مجاهدین؛ چرا نگذاشتند استاد ربانی حکومت کند؟

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
1405/02/08
11:18 ق.ظ
بازدید: 0

پایگاه خبری تحلیلی روایت : ۸ ثور ۱۳۷۱، مجاهدین پس از سال‌ها جهاد و مقاومت، وارد کابل شدند و نظام کمونیستی را سرنگون کردند. قرار بود این روز، آغازگر ثبات و آرامش در کشوری باشد که یک دهه جنگ و ویرانی را پشت سر گذاشته بود. استاد برهان‌الدین ربانی، پس از دوره دوماهه صبغت الله مجددی به عنوان رئیس‌جمهور موقت انتخاب شد. اما شادی مجاهدین دیری نپایید. پاکستان که نمی‌توانست استقلال‌ تصمیم گیری را تحمل کند، از همان روز اول طرح براندازی را ریخت. حمایت از حکمتیار، شکل‌دهی شورای هماهنگی با همکاری برخی احزاب، و بعدها تولد طالبان، همه و همه برای جلوگیری از حکومت استاد ربانی طراحی شده بود.

۸ ثور ۱۳۷۱، مجاهدین پس از سال‌ها جهاد و مقاومت، وارد کابل شدند و نظام کمونیستی را سرنگون کردند. قرار بود این روز، آغازگر ثبات و آرامش در کشوری باشد که یک دهه جنگ و ویرانی را پشت سر گذاشته بود. استاد برهان‌الدین ربانی، پس از دوره دوماهه صبغت الله مجددی به عنوان رئیس‌جمهور موقت انتخاب شد. اما شادی مجاهدین دیری نپایید. پاکستان که نمی‌توانست استقلال‌ تصمیم گیری را تحمل کند، از همان روز اول طرح براندازی را ریخت. حمایت از حکمتیار، شکل‌دهی شورای هماهنگی با همکاری برخی احزاب، و بعدها تولد طالبان، همه و همه برای جلوگیری از حکومت استاد ربانی طراحی شده بود.

پاکستان و نگران از استقلال تصمیم گیری حکومت مجاهدین

پاکستان که در زمان جهاد از مجاهدین حمایت می کرد، اما پس از پیروزی، اسلام‌آباد می‌خواست افغانستان را کشوری تحت هژمونی خود ببیند. استاد ربانی و بویژه قهرمان ملی مستقلانه عمل می‌کرد. او از پاکستان تبعیت نمی‌کرد، خواهان روابط متوازن با همسایگان بود براساس منافع بود. این استقلال‌نظری برای جنرال‌های پاکستان غیرقابل تحمل بود. اسلام‌آباد که سرمایه‌گذاری زیادی روی مجاهدین کرده بود، نمی‌توانست کشوری با رهبری مستقل را بپذیرد. از همان روزهای اول پیروزی، پاکستان دست به کار شد تا حکومتی دست‌نشانده و همسو با منافع خود روی کار آورد.

حکمتیار؛ ابزار اول پاکستان برای بازگرداندن قدرت به پشتون‌ها

نخستین اقدام پاکستان، حمایت همه‌جانبه از گلبدین حکمتیار، رهبر حزب اسلامی، بود. حکمتیار که خود را مدعی اصلی قدرت می‌دانست و از حضور تاجیکی مثل استاد ربانی و احمد شاه مسعود در رأس حکومت به خشم آمده بود، حاضر به پذیرش نتایج شورای رهبری مجاهدین نشد. پاکستان با حمایت از حکمتیار او را به جنگ با دولت استاد ربانی تشویق کرد. او کابل را به گلوله بست، هزاران غیرنظامی را کشت و شهر را به ویرانه تبدیل کرد. در پشت این کار، یک محاسبه قومی ساده بود: پشتون‌ها نباید اجازه دهند یک غیرپشتون (تاجیک) رییس‌جمهور شود. هژمونی قومی پشتون‌ها که سال‌ها بر افغانستان مسلط بودند در خطر افتاده بود. حکمتیار برای حفظ این برتری، دست به هر جنایتی زد.

طالبان؛ پروژه بعدی پاکستان برای تحمیل حکومت دست‌نشانده

وقتی حکمتیار نتوانست کابل را تصرف کند و جنگ فرسایشی شد، پاکستان راهبرد خود را تغییر داد. در سال ۱۹۹۴، طالبان از مدارس دینی در قندهار سر برآوردند. شعارشان «برچیدن شر و فساد» بود، اما هدف اصلی، بازگرداندن قدرت به پشتون‌ها و ایجاد دولتی کاملاً مطیع اسلام‌آباد بود. پاکستان با حمایت لجستیک و مالی، طالبان را در عرض دو سال بر نیمی از افغانستان مسلط کرد و در سال ۱۹۹۶ کابل را سقوط دادند. استاد ربانی و احمدشاه مسعود مجبور به عقب‌نشینی به شمال شدند. طالبان دقیقاً همان حکومت دست‌نشانده‌ای بود که پاکستان می‌خواست: وابسته، بیگانه با علم و آزادی، و سرکوبگر اقلیت‌ها. اینگونه بود که پروژه «حذف تاجیکان از قدرت» به نوعی داشت اجرا می شد.

اما خیانت؟ شورای هماهنگی علیه دولت ربانی

نکته دیگر که نباید غافل شد، توطئه فقط از بیرون نبود. برخی احزاب داخلی نیز که از غفلت‌های استراتژیک و عدم پختگی سیاسی رنج می‌بردند، علیه دولت ربانی دست به دست هم دادند. حزب وحدت اسلامی و جنبش ملی به جای اتحاد با دولت مرکزی، با حکمتیار وارد ائتلاف شدند و «شورای هماهنگی» را تشکیل دادند. این شورا عملاً کابل را بین چند گروه تقسیم کرد و هر گروه بخشی از شهر را تحت کنترل خود درآورد. حکومت استاد ربانی که باید بر کل کشور مسلط می‌شد، در محاصره داخلی و خارجی گرفتار آمد. این سیاست‌های قومی و نبود درک مشترک از تهدید پاکستان، فرصت تاریخی برای ساختن یک افغانستان واحد را نابود کرد.

اگر آن توطئه‌ها نبود، افغانستان امروز کجا بود؟

۸ ثور می‌توانست آغازی بر بازسازی افغانستان باشد، اما مداخلات پاکستان، ناپختگی احزاب و اشتباهات حکومت مجاهدین اجازه ندادند. استاد ربانی و احمدشاه مسعود ثابت کردند که می‌توانند دولتی مستقل و فراگیر بسازند؛ دولتی که در آن تاجیک، پشتون، هزاره و ازبک در کنار هم زندگی کنند. اما پاکستان نمی‌خواست همسایه‌ای قوی و مستقل داشته باشد. حکمتیار و سپس طالبان، ابزارهای این سیاست بودند. متأسفانه، برخی رهبران داخلی نیز با درک نادرست از شرایط، به جای وحدت، به دام تفرقه افتادند. امروز که دوباره طالبان بر افغانستان مسلط است، بازخوانی این تاریخ تلخ ضروری است. اگر قوم گرایی و دخالت خارجی نبود، شاید امروز افغانستان جای دیگری بود. شاید بهتر بود. اما تاریخ «اگر» ندارد و فقط عبرت است.

نوشته های مرتبط :