یعقوب لیث صفاری؛ احیاگر حاکمیت خراسان-ایران؛ قیامی علیه عرب‌گرایی

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
1404/11/21
10:03 ق.ظ
بازدید: 8

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در میانه‌های سده سوم هجری، زمانی که بخش‌های وسیعی از خراسان – ایران تحت سلطه سیاسی و فرهنگی خلافت عباسی قرار داشت، قیامی مردمی از دل سیستان برخاست. یعقوب لیث صفاری، با تکیه بر اراده عمومی مردمی که از تبعیض و عرب‌گرایی حاکمان به ستوه آمده بودند، نه تنها حکومت صفاریان را بنیان نهاد، بلکه با آزادسازی شهرهای مهمی چون هرات، نیشابور و فارس، طلوع دوباره حاکمیت خراسانی-ایرانی را پس از دو قرن نوید داد.

در میانه‌های سده سوم هجری، زمانی که بخش‌های وسیعی از خراسان – ایران تحت سلطه سیاسی و فرهنگی خلافت عباسی قرار داشت، قیامی مردمی از دل سیستان برخاست. یعقوب لیث صفاری، با تکیه بر اراده عمومی مردمی که از تبعیض و عرب‌گرایی حاکمان به ستوه آمده بودند، نه تنها حکومت صفاریان را بنیان نهاد، بلکه با آزادسازی شهرهای مهمی چون هرات، نیشابور و فارس، طلوع دوباره حاکمیت خراسانی-ایرانی را پس از دو قرن نوید داد.

زمینه‌های تاریخی قیام: تفکیک اسلام از عرب‌گرایی خلافت

برای درک انگیزه‌های یعقوب لیث و پیروانش، باید به تمایز قاطع میان دین اسلام و سیاست عرب‌گرایانه خلفای اموی و عباسی توجه کرد. اسلام به عنوان دینی جهانی و مبتنی بر مساوات، به سرعت در میان ایرانیان پذیرفته شد. اما دستگاه خلافت، به ویژه در دوره اموی، سیاستی مبتنی بر برتری نژادی و قومی اعراب (شوونیسم عربی) در پیش گرفت. در این سیستم، مردمان خراسان-ایران حتی با پذیرش اسلام، اغلب در جایگاه شهروندان درجه دوم قرار می‌گرفتند و مالیات سنگین (جزیه) حتی از مسلمانان غیرعرب اخذ می‌شد. این تبعیض سیستماتیک، همراه با تحقیر فرهنگی و زبانی، خشم و نارضایتی عمیقی را در میان ایجاد کرده بود.

دوره عباسیان اگرچه در آغاز با مشارکت بیشتر خراسانیان (مانند خاندان برمکی) همراه بود، اما به تدریج همان روند تمرکزگرایی و عرب‌محوری ادامه یافت. حکام عرب محلی اغلب به استثمار و بی‌توجهی به حقوق رعایا می‌پرداختند. این شرایط، به ویژه در شرق خلافت مانند خراسان و سیستان که از مرکز دور بودند، شدیدتر بود. مردم از ستم والیان عباسی به ستوه آمده و در آرزوی حکومتی عادلانه‌تر که کرامت و هویتشان را به رسمیت بشناسد، بودند.

یعقوب لیث: از پیشه‌وری تا بنیان‌گذاری دولتی مستقل

یعقوب لیث، با پیشینه‌ای اصیل از میان قشر عادی جامعه (در ابتدا مس‌گری بود)، نماد همین اعتراض عمومی بود. او رهبری کاریزماتیک و سرداری شجاع بود که ندای عدالتخواهی او با خواسته‌های مردم منطقه همسو شد. انگیزه اصلی یعقوب و برادرش عمرو لیث، نه مبارزه با اسلام، که مقابله با سلطه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی اعراب تحت لوای خلافت بود. آنان علیه حاکمانی قیام کردند که به نام اسلام، به عرب‌گرایی و تحقیر سایر مسلمانان می‌پرداختند.

پیروزی‌های پیاپی یعقوب، از سیستان و خراسان شروع شد و با فتح هرات، بلخ، کابل، غزنه و سپس پیشروی به سمت نیشابور (پایتخت خراسان)، کرمان، فارس و خوزستان ادامه یافت. این فتوحات تنها یک کشورگشایی نظامی نبود، بلکه نشانه‌ای از بیداری هویتی و میل به خودمختاری بود. یعقوب با احیای زبان فارسی (که خود شاعرانی را به پارسی تشویق کرد) و تأکید بر سنت‌های حکومتداری بومی، در صدد بود شکوه از دست رفته را بازآفرینی کند.

پیامدها و میراث پایدار صفاریان

تأسیس حکومت صفاریان توسط یعقوب لیث در سال ۲۴۵ هجری ( ۸۵۹ میلادی)، نقطه عطفی در تاریخ ایران پس از اسلام بود. این رویداد ثابت کرد که سلطه سیاسی خلافت عباسی شکست‌ناپذیر نیست و می‌توان در برابر آن ایستاد. صفاریان راه را برای حکومت‌های مستقل و نیمه‌مستقل خراسانی-ایرانی پس از خود، مانند سامانیان، آل بویه و غزنویان هموار کردند و جریان “احیای فرهنگی و سیاسی خراسانی-ایرانی” را کلید زدند.

خلاصه گپ این‌که! قیام یعقوب لیث در حقیقت، پاسخی به ظلم سیستماتیک و عرب‌گرایی حاکمان بود که بر خلاف روح مساوات‌طلبانه اسلام عمل می‌کرد. او با تکیه بر حمایت مردمی که خواهان حکومتی عادلانه و به دور از تبعیض قومی بودند، توانست فصل نوینی در تاریخ خراسان- ایران بگشاید و حاکمیتی را بنیان نهد که اگرچه عمری دراز نداشت، اما شعله استقلال‌طلبی و هویت‌جویی را برای همیشه فروزان نگه داشت.

نوشته های مرتبط :