کشف کهن‌ترین نسخه دیوان بیدل در یکی از کتابخانه‌های مشهور جهان

دسته: اخبار فضای مجازی
نویسنده: تحریریه روایت
1404/11/23
2:13 ب.ظ
بازدید: 202

پایگاه خبری تحلیلی روایت : رائد قریشی، نویسنده و پژوهشگر، از دستیابی به کهن‌ترین نسخه شناخته‌شدهٔ دیوان ابوالمعانی بیدل دهلوی خبر داد؛ نسخه‌ای که به‌گفتهٔ او، با همکاری و تلاش‌های پژوهشی عبید صافی، بیدل‌پژوه، تهیه و نسخهٔ الکترونیکی آن فراهم شده است.به‌گفتهٔ قریشی، این نسخه که در یکی از کتابخانه‌های مشهور جهان نگهداری می‌شود، شامل غزلیات، قصاید و رباعیات بیدل است و از کهن‌ترین نسخ موجود دیوان او به‌شمار می‌رود. کتابت این نسخه به‌دست «خواجه باقر قلندر قادری» و به‌امر «مرزا سعید» انجام شده است. هرچند اطلاعات دقیقی از هویت کاتب در دست نیست، اما از قطعه‌ای در مدح مرزا سعید چنین برمی‌آید که وی از درباریان رسمی نبوده، بلکه فردی متمول بوده است. قریشی احتمال داده است که مراد از مرزا سعید، «میرزا محمدسعید» فرزند میرزا عباد‌الله (مامای بیدل) باشد.

رائد قریشی، نویسنده و پژوهشگر، از دستیابی به کهن‌ترین نسخه شناخته‌شدهٔ دیوان ابوالمعانی بیدل دهلوی خبر داد؛ نسخه‌ای که به‌گفتهٔ او، با همکاری و تلاش‌های پژوهشی عبید صافی، بیدل‌پژوه، تهیه و نسخهٔ الکترونیکی آن فراهم شده است.

به‌گفتهٔ قریشی، این نسخه که در یکی از کتابخانه‌های مشهور جهان نگهداری می‌شود، شامل غزلیات، قصاید و رباعیات بیدل است و از کهن‌ترین نسخ موجود دیوان او به‌شمار می‌رود. کتابت این نسخه به‌دست «خواجه باقر قلندر قادری» و به‌امر «مرزا سعید» انجام شده است. هرچند اطلاعات دقیقی از هویت کاتب در دست نیست، اما از قطعه‌ای در مدح مرزا سعید چنین برمی‌آید که وی از درباریان رسمی نبوده، بلکه فردی متمول بوده است. قریشی احتمال داده است که مراد از مرزا سعید، «میرزا محمدسعید» فرزند میرزا عباد‌الله (مامای بیدل) باشد.

بر اساس این گزارش، نخستین غزل این نسخه با بیت:
«نفَس آشفته می‌دارد چون گل جمعیّت ما را / پریشان می‌نویسد کلکِ موج احوالِ دریا را»
آغاز می‌شود؛ در حالی‌که در دیگر نسخه‌های رایج، غزل «به اوجِ کبریا کز پهلوی عجز است راه آنجا…» در آغاز دیوان آمده است. نکتهٔ قابل توجه آن‌که این غزل در نسخهٔ تازه‌یافته وجود ندارد و به‌نظر می‌رسد بیدل آن را پس از سال ۱۱۰۶ هجری قمری سروده باشد؛ زیرا این شعر در نسخهٔ گنج‌بخش که متعلق به سال‌های بعد است، دیده می‌شود.

همچنین تفاوت‌های لفظی قابل توجهی میان این نسخه و دیگر نسخ دیده می‌شود. برای نمونه، مطلع یکی از غزل‌های مشهور بیدل در این نسخه چنین آمده است:
«به‌گمان مرَو که شاید به‌خدا رسیده باشی / تو ز خود نرفته بیرون به‌کجا رسیده باشی»
در حالی‌که در نسخه‌های دیگر، صورت متفاوتی از این بیت ثبت شده است.

در قصیدهٔ «محیط بی‌کران» نیز اختلافاتی در مطلع و مقطع با نسخهٔ چاپ کابل مشاهده می‌شود که می‌تواند در تصحیح انتقادی آثار بیدل اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

این نسخه در بخش رباعیات نیز حاوی حدود ۲۲۵ رباعی است. به‌گفتهٔ قریشی، اگر این مجموعه تمامی رباعیات بیدل تا زمان کتابت نسخه را دربرگیرد، می‌توان نتیجه گرفت که حدود ۹۰ درصد رباعیات بیدل پس از پنجاه‌سالگی او سروده شده است؛ نکته‌ای که می‌تواند در بررسی سیر تحول فکری و ادبی این شاعر بزرگ سبک هندی قابل تأمل باشد.

رائد قریشی اعلام کرده است که تلاش‌ها برای آماده‌سازی این دیوان جهت چاپ و دسترسی عمومی ادامه دارد و مقاله‌ای مفصل دربارهٔ معرفی و بررسی این نسخه به‌زودی منتشر خواهد شد.

نوشته های مرتبط :