چنان که ذکر شد، کتاب الاسلام و فلسفة الحکم – اسلام و فلسفهٔ حکومت – رسالهی دکترای محمد عماره است که توسط استاد سید عنایتالله شاداب به زبان فارسی برگردانده شده و با ویرایش دقیق و ژرفنگرانهی فضلالرحمن فاضل به چاپ و نشر رسیده است. این اثر در سه بخش و در ۵۶۱ صفحه، در زمرهی مهمترین تلاشها برای بازخوانی فلسفهی حکومت در سنت اسلامی قرار میگیرد.
این کتاب در اصل رسالهی دکترای دکتر محمد عماره است و از همان آغاز، با رویکردی تحلیلی و تاریخی، میکوشد اندیشهی سیاسی اسلام را از سطح روایتهای ایستا و تقدیسشده خارج کرده و آن را در بستر تاریخ، نزاع، تفسیر و تحول بازخوانی کند. اهمیت اثر در این است که حکومت در اسلام را نه یک ساختار ثابت، بلکه پدیدهای زنده، تاریخی و در معرض کشاکشهای فکری و سیاسی میبیند.
از حیث ساختاری، کتاب در سه بخش منظم تنظیم شده است: بخش نخست به خلافت و پیدایش احزاب اسلامی میپردازد (ر.ک ۴۲–۲۰۸)، بخش دوم به صورتبندی نظریههای امامت و حکومت در اندیشهی معتزله و مقایسه آن با دیگر مکاتب اسلامی اختصاص دارد (ر.ک ۲۳۹–۴۰۷)، و بخش سوم نسبت اندیشهی سیاسی معتزله را با مفهوم «انقلاب» و کنش سیاسی بررسی میکند. این سیر منطقی، نشاندهندهی حرکت از تاریخ به نظریه و از نظریه به کنش سیاسی است (ر.ک ۴۴۷–۵۳۷).
در بخش نخست، بررسی نظام خلافت راشدین و سپس پیدایش فرقهها، بر این واقعیت تأکید میگذارد که سیاست در جهان اسلام از همان آغاز با اختلاف، تفسیر و چندگانگی همراه بوده است. تحلیل گذار از «شورا» به «سلطنت» از نقاط مهم کتاب است؛ زیرا نشان میدهد چگونه یک تجربهی اولیهی شورایی، به تدریج درگیر منازعات قدرت و مسئلهی مشروعیت شد و زمینهی شکلگیری فرقههای فکری و سیاسی را فراهم کرد (ر.ک ۶۵–۶۷–۷۳–۸۷).
بخش دوم، هستهی نظری کتاب را تشکیل میدهد و به اندیشهی معتزله دربارهی امامت و فلسفهی حکومت میپردازد. در اینجا تأکید بر «انتخاب» در برابر «نص»، و طرح شرایط عقلانی برای امام، بیانگر نوعی عقلانیت سیاسی در سنت اسلامی است. این عقلانیت، امکان گفتوگو با نظریههای سیاسی مدرن را فراهم میسازد، هرچند این مقایسه نیازمند دقت روشی است تا از سادهسازی تاریخی و همسانانگاری بیضابطه پرهیز شود (ر.ک ۱۳۱–۱۳۹–۲۶۸). به باور نویسندهی این سطور، تلاش برای نزدیککردن برخی مفاهیم معتزلی به اندیشه سیاسی معاصر غرب، از یک سو جذاب و الهامبخش است و از سوی دیگر، نیازمند احتیاط تحلیلی است.
بخش سوم کتاب، به نسبت معتزله و «انقلاب» میپردازد و نشان میدهد که این جریان فکری، صرفاً در سطح نظری باقی نمانده، بلکه در عرصهی کنش سیاسی نیز حضور فعال داشته است. طرح این پرسش که آیا کنش سیاسی معترض در سنت اسلامی مشروعیت داشته است یا خیر، از محورهای مهم این بخش است. پاسخ کتاب، با استناد به تجربههای تاریخی مخالفت با بنیامیه و بنیعباس، مثبت است و بر ظرفیت انتقادی درونی اندیشهی سیاسی اسلام تأکید میکند.
در کنار متن اصلی، نقش مترجم در این اثر بسیار برجسته است. استاد سید عنایتالله شاداب در پیشگفتاری قابل تأمل، تنها به معرفی کتاب بسنده نکرده، بلکه افق فکری آن را نیز گسترش داده است. نگاه او به امکان اصلاحپذیری اندیشه دینی، دعوت به بازاندیشی در قفلهای ایدئولوژیک، و تأکید بر ضرورت نقد دروندینی، نشاندهندهی رویکردی اصلاحگرایانه است. همچنین بهرهگیری از اندیشهها و اشعار علامه اقبال، به متن ترجمه بُعدی زنده و معاصر بخشیده است.
یادداشت ویراستار، فضلالرحمن فاضل، نیز از بخشهای قابل توجه این اثر است. این یادداشت، فراتر از ویرایش زبانی، به انسجام فکری، روشنسازی مفاهیم و تعمیق فهم متن توجه دارد و ویرایش را به سطح یک کنش فکری ارتقا میدهد.
از منظر رویکرد فکری، این ترجمه واجد نوعی جسارت معرفتی است. تأکید بر شکستن قفلهای ایدئولوژیک، نفی تقدسبخشی مطلق به اندیشهها (جز در چارچوب منابع معتبر دینی)، و پیوند دادن جمود فکری با خشونت، نشاندهندهی تلاش برای گشودن فضای تفکر انتقادی در سنت اسلامی است. البته این رویکرد، نیازمند چارچوبهای نظری دقیق است تا از لغزش به نسبیگرایی افراطی جلوگیری شود.
در سطح نقد، یکی از مباحث قابل تأمل، مقایسهی میان شک در اندیشهی امام غزالی و رنه دکارت در مقدمهی مترجم است. این مقایسه، اگرچه الهامبخش است، اما از نظر تاریخی و معرفتشناختی نیازمند دقت بیشتر است؛ زیرا شک در اندیشهی غزالی ماهیتی ایمانی و وجودی دارد، در حالیکه در فلسفهی دکارت، شک ابزاری روششناختی برای دستیابی به یقین عقلی است.
در جمعبندی، این اثر تلاشی جدی برای بازخوانی فلسفهی حکومت در اسلام از منظر عقلانیت تاریخی و انتقادی است. ترجمهی فارسی آن نیز با افزودن لایهای از دغدغههای اصلاح دینی، کتاب را از یک متن صرفاً آکادمیک فراتر برده و به متنی زنده در گفتوگوی فکری معاصر تبدیل کرده است؛ متنی که هم گذشته را بازمیخواند و هم امکانهای آینده را به پرسش میگیرد.
در پایان، هرچند محتوای اثر ارزشمند و قابل توجه است، اما صفحهآرایی آن در شأن این اثر علمی نیست و امید میرود در چاپهای بعدی، به جنبههای فنی کتاب نیز توجه بیشتری صورت گیرد.
چاپ و نشر این اثر را به مترجم گرامی تبریک گفته و مطالعهی آن را به علاقهمندان اندیشهی سیاسی اسلام و اصلاح فکر دینی پیشنهاد میکنم. همچنین یادآوری این نکته ضروری است که محمد عماره باید در بستر تاریخی و فرهنگی خود خوانده شود و بازخوانی انتقادی او، ما را به طرح پرسش از نیازهای «پسا-محمد عماره» رهنمون میسازد.
