جدال تاریخی یهود و اسلام؛ از تغییر قبله تا رویارویی‌های امروز

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
1404/11/14
9:24 ق.ظ
بازدید: 34

پایگاه خبری تحلیلی روایت : جدال یهود و اسلام از آوان پیدایش اسلام آغاز شد. یهودیان ساکن در شبه‌جزیره عربستان، به ویژه در مدینه، مخالفت شدیدی با دعوت پیامبر اسلام(ص) داشتند و با طعنه‌ها و شبهه‌افکنی‌های متعدد، به ویژه در مسئله قبله اول مسلمانان (بیت‌المقدس)، سعی در تضعیف موقعیت نوپای اسلام آن روز کردند. جنگ‌های صورت گرفته در صدر اسلام، مانند نبرد با قبیله‌های یهودی بنی‌قینقاع، بنی‌نضیر و بنی‌قریظه، ریشه در همین خصومت عمیق و مقابله علیه همین رسالت جدید داشت. این دشمنی، با گذشت قرن‌ها، در قالب‌های مختلف تاریخی و جغرافیایی تداوم یافته و در دوران معاصر، در قضیه فلسطین و تشکیل دولت اسرائیل به اوج خود رسیده است. خوانش این مسیر پرتنش، نه تنها روشن‌کننده بخشی از تاریخ پرفرازونشیب مناسبات ادیان ابراهیمی است، بلکه کلیدی برای فهم برخی از بحران‌های عمیق در غرب آسیای امروز نیز به شمار می‌رود.

جدال یهود و اسلام از آوان پیدایش اسلام آغاز شد. یهودیان ساکن در شبه‌جزیره عربستان، به ویژه در مدینه، مخالفت شدیدی با دعوت پیامبر اسلام(ص) داشتند و با طعنه‌ها و شبهه‌افکنی‌های متعدد، به ویژه در مسئله قبله اول مسلمانان (بیت‌المقدس)، سعی در تضعیف موقعیت نوپای اسلام آن روز کردند. جنگ‌های صورت گرفته در صدر اسلام، مانند نبرد با قبیله‌های یهودی بنی‌قینقاع، بنی‌نضیر و بنی‌قریظه، ریشه در همین خصومت عمیق و مقابله علیه همین رسالت جدید داشت. این دشمنی، با گذشت قرن‌ها، در قالب‌های مختلف تاریخی و جغرافیایی تداوم یافته و در دوران معاصر، در قضیه فلسطین و تشکیل دولت اسرائیل به اوج خود رسیده است. خوانش این مسیر پرتنش، نه تنها روشن‌کننده بخشی از تاریخ پرفرازونشیب مناسبات ادیان ابراهیمی است، بلکه کلیدی برای فهم برخی از بحران‌های عمیق در غرب آسیای امروز نیز به شمار می‌رود.

تغییر قبله؛ طلایه‌دار جدایی و اعلان هویت مستقل

یکی از نخستین و نمادین‌ترین نقاط افتراق و جدال میان جامعه نوپای مسلمانان و یهودیان معاصر پیامبر(ص)، ماجرای تغییر قبله بود. پیامبر اسلام(ص) به مدت سیزده سال در مکه و هفده ماه پس از هجرت به مدینه، مطابق فرمان الهی، به سمت بیت‌المقدس که قبله‌گاه یهودیان نیز بود نماز می‌گزاردند. این امر، دست‌اویزی برای یهودیان مدینه شده بود تا مسلمانان را به پیروی از خود متهم کنند و حقانیت خویش را به رخ بکشند. براساس روایت های اسلامی؛ نزول آیه تغییر قبله در میانه نماز پیامبر(ص) در مسجد بنی‌سلمه (ذوالقبلتین) و روی گرداندن به سوی کعبه، علاوه بر ابعاد آزمون ایمان و تحقق وعده‌های الهی، در بُعد اجتماعی-سیاسی نماد استقلال و عزت مسلمانان بود. این رویداد سرنوشت‌ساز، وابستگی ظاهری به قبله اهل کتاب را قطع کرد و پیام روشنی داشت: اسلام هویتی مستقل و اصیل دارد که ریشه در سنت ابراهیمی حنیف دارد، نه در وابستگی به دیگران. این اقدام، سلاح تبلیغاتی یهودیان را بی‌اثر کرد و فصل جدیدی از تقابل را گشود که در آن، اسلام نه به عنوان شاخه‌ای از ادیان پیشین، بلکه به مثابه دینی کامل و جداگانه ظاهر شد.

همچنین بخوانید: حمله بر نمازگزاران در هرات؛ تعصب مذهبی باید جرم‌انگاری شود!

استمرار خصومت در گذر تاریخ؛ از همدستی با دشمنان تا توطئه‌گری

دشمنی و مخالفت صریح برخی از یهودیان با اسلام، با رحلت پیامبر(ص) و گسترش قلمرو اسلامی پایان نیافت. گزارش‌های تاریخی حاکی از آن است که یهودیان، با وجود دشمنی دیرینه با مسیحیت، در مقاطعی برای مقابله با قدرت فزاینده مسلمانان، حتی با امپراتوری مسیحی روم شرقی همدست شدند. این موضوع نشان‌دهنده عمق اختلاف و اولویت یافتن مقابله با اسلام در نزد برخی از جریان‌های یهودی بود. در دوران‌های بعد و در سرزمین‌های تحت حکومت اسلامی، اگرچه در پناه قوانین ذمه و به رسمیت شناخته شدن به عنوان “اهل کتاب”، امکان زندگی و حتی رشد اقتصادی و علمی برای یهودیان فراهم بود — به گونه‌ای که بسیاری از مورخان، وضعیت آنان را در جهان اسلام به مراتب بهتر از جهان مسیحیت می‌دانند — اما این به معنای پایان مخالفت‌های عقیدتی و سیاسی نبود. در طول تاریخ، موارد متعددی از توطئه‌چینی، جاسوسی و همکاری با دشمنان خارجی علیه حکومت‌های اسلامی توسط برخی از یهودیان گزارش شده است. این روند، تصویری از یک خصومت لجوجانه و فعال را در لایه‌های خاصی از جامعه یهودی و نه تمام آن ترسیم می‌کند که بیش از آنکه ریشه در “یهودیت” به عنوان یک دین داشته باشد، ناشی از موضع‌گیری سیاسی، تعصبات قومی و احساس برتری جویی برخی از پیروان آن در برابر دین جدید بود.

تجلی مدرن تقابل؛ پروژه صهیونیسم و فاجعه فلسطین

جدال تاریخی در دوران معاصر، با ظهور پروژه صهیونیسم و تشکیل دولت اسرائیل در قلب جهان اسلام، به اوج خود رسید و شکل کاملاً جدیدی به خود گرفت. اشغال سرزمین فلسطین در سال ۱۹۴۸ میلادی و ادامه سیاست‌های توسعه‌طلبانه و آپارتاید علیه مردم فلسطین اعم از مسلمان و مسیحی توسط دولتی که خود را “دولت یهودی” می‌خواند، این تقابل را از سطح اختلافات تاریخی و مذهبی، به یک منازعه تمام‌عیار سرزمینی، سیاسی و انسانی ارتقا داد. جنایات متعدد از کشتارهای دسته‌جمعی تا محاصره‌های گسترده، تخریب منازل، اخراج سیستماتیک ساکنان اصلی و بمباران مناطق مسکونی، از سوی بسیاری از مسلمانان جهان به عنوان ادامه منطق دشمنی تاریخی تعبیر می‌شود که این بار با پوشش ملی‌گرایی و پشتیبانی قدرت‌های استعماری و پسااستعماری غرب پیش می‌رود. حمایت بی‌قیدوشرح برخی جریان‌های یهودی در دنیا از سیاست‌های اسرائیل، این برداشت را در میان مسلمانان تقویت کرده که گویی این دولت، نماد و نماینده مدرن همان خصومت دیرینه است.

همچنین بخوانید: واعظان عوام گرا

در نقطه مقابل، بسیاری از یهودیانِ مخالف صهیونیسم نیز بر این باورند که اسرائیل نه تنها نماینده یهودیت نیست، بلکه با اقدامات خود، بر آتش دشمنی‌های تاریخی می‌دمد.

با این وجود؛ جدال یهود و اسلام، ریشه در مخالفت‌های اولیه برخی از یهودیان با پیامبر اسلام(ص) و عدم پذیرش دین جدید دارد. تغییر قبله به عنوان نماد استقلال‌طلبی مسلمانان، نقطه عطفی در این مسیر بود. این خصومت در طول تاریخ، گاه با همدستی یهودیان با دشمنان اسلام تداوم یافت و در عصر حاضر، در قالب مناقشه فلسطین و اسرائیل به بحرانی ژئوپلیتیک تبدیل شده است. با این حال، تأکید قرآن بر احترام به اهل کتاب و نیز تجربه زیسته مسالمت‌آمیز جوامع یهودی و اسلامی در بسیاری از مقاطع تاریخی به ویژه در دوران طلایی تمدن اسلامی نشان می‌دهد که ذات ادیان، طرفدار دشمنی نیست، بلکه تعصبات، برداشت‌های انحصارطلبانه و منافع سیاسی است که این شکاف را عمیق‌تر کرده است. حل این معضل تاریخی، نیازمند بازخوانی منصفانه تاریخ، تفکیک جریان‌های سیاسی از عقاید دینی و عدالت‌خواهی برای همه ساکنان منطقه، فارغ از دین و نژاد است.

نوشته های مرتبط :