گلبدین حکمتیار؛ از انحصارطلبی قومی تا مخالفت با عدالت سیاسی

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
1404/05/27
10:25 ق.ظ
بازدید: 9

پایگاه خبری تحلیلی روایت : انصراف گلبدین حکمتیار، رهبر حزب اسلامی افغانستان، از شرکت در نشست مخالفان سیاسی طالبان در اسلام‌آباد، بار دیگر نگاه‌ها را به سوی مواضع دیرینه و ساختار فکری او جلب کرده است. این تصمیم، در ظاهر یک انتخاب سیاسی شخصی است، اما در بطن خود حامل پیام‌هایی عمیق‌تر درباره نوع نگاه حکمتیار به ساختار قدرت، عدالت قومی، و آینده سیاسی افغانستان است. در حالی‌که بسیاری از چهره‌های سیاسی افغانستان به دنبال ایجاد یک حکومت فراگیر و عادلانه هستند، حکمتیار اما با وجود خفقان و محدودیت ها از سوی طالبان حتی بر دم و دستگاه خود او، همچنان بر مواضع انحصارطلبانه و سلطه‌جویانه قومی پافشاری می‌کند. اما چرا حکمتیار چنین موضع دارد؟

انصراف گلبدین حکمتیار، رهبر حزب اسلامی افغانستان، از شرکت در نشست مخالفان سیاسی طالبان در اسلام‌آباد، بار دیگر نگاه‌ها را به سوی مواضع دیرینه و ساختار فکری او جلب کرده است. این تصمیم، در ظاهر یک انتخاب سیاسی شخصی است، اما در بطن خود حامل پیام‌هایی عمیق‌تر درباره نوع نگاه حکمتیار به ساختار قدرت، عدالت قومی، و آینده سیاسی افغانستان است. در حالی‌که بسیاری از چهره‌های سیاسی افغانستان به دنبال ایجاد یک حکومت فراگیر و عادلانه هستند، حکمتیار اما با وجود خفقان و محدودیت ها از سوی طالبان حتی بر دم و دستگاه خود او، همچنان بر مواضع انحصارطلبانه و سلطه‌جویانه قومی پافشاری می‌کند. اما چرا حکمتیار چنین موضع دارد؟

اول؛ هژمونی قومی حکمتیار؛ هم‌سنگ یا فراتر از طالبان

اگرچه طالبان به‌عنوان یک جریان پشتون‌محور شناخته می‌شوند، اما هژمونی قومی حکمتیار در طول تاریخ سیاسی افغانستان چیزی کمتر از آنان نبوده است. او نه‌تنها در دوران مجاهدین بلکه در دوره‌های بعدی نیز همواره تلاش کرده تا ساختار قدرت را به نفع قوم پشتون شکل دهد. در واقع، حکمتیار نه به مشارکت اقوام دیگر باور دارد و نه به ساختارهای سیاسی چندقومی. او حتی در برابر طالبان که خود نماد انحصار قومی‌اند، حاضر به پذیرش محدودیت‌هایی است، اما در برابر طرح‌هایی که خواهان تقسیم عادلانه قدرت میان اقوام‌اند، موضع‌گیری منفی دارد. این نشان می‌دهد که هژمونی قومی برای حکمتیار نه یک ابزار سیاسی، بلکه یک اصل ایدئولوژیک است.

دوم؛ گذشته سیاسی حکمتیار؛ رد تقسیم قدرت عادلانه

حکمتیار در طول پنج دهه فعالیت سیاسی خود، هیچ‌گاه به تقسیم قدرت بر اساس عدالت قومی رضایت نداده است. او حتی در زمان حکومت استاد ربانی، که خود به‌عنوان صدراعظم دومین مقام اجرایی کشور بود، به‌جای همکاری و مشارکت، جنگ داخلی را برگزید. این جنگ‌ها نه از اختلافات سیاسی، بلکه از مخالفت او با حضور اقوام غیرپشتون در ساختار قدرت نشأت می‌گرفت. او همواره به دنبال ساختار سیاسی‌ای بوده که در آن پشتون‌ها سلطه کامل داشته باشند و اقوام دیگر در حاشیه قرار گیرند. این نگاه، نه‌تنها مانع شکل‌گیری حکومت‌های فراگیر شده، بلکه به تداوم بحران‌های قومی در افغانستان دامن زده است.

سوم؛ جنگ‌های دهه ۷۰؛ تجلی انحصارطلبی قومی

جنگ‌های تحمیلی حکمتیار علیه حکومت استاد ربانی در دهه ۷۰، یکی از تاریک‌ترین فصل‌های تاریخ سیاسی افغانستان است. در حالی‌که او می‌توانست به‌عنوان صدراعظم در کنار ربانی، ساختار حکومت را تقویت کند، ترجیح داد با راکت‌پراکنی و جنگ داخلی، پایتخت را به ویرانی بکشاند. این اقدامات نه از سر اختلافات سیاسی، بلکه از تعصب قومی و مخالفت با حضور تاجیک‌ها در رأس قدرت بود. حکمتیار در آن زمان نیز نشان داد که تنها ساختاری را می‌پذیرد که در آن پشتون‌ها قدرت مطلق داشته باشند. این رفتار، ریشه در همان هژمونی قومی دارد که امروز نیز در مخالفت او با نشست اسلام‌آباد دیده می‌شود.

چهارم؛ حکمتیار؛ خودشیفته‌ای انحصارطلب

فراتر از تعصب قومی، شخصیت سیاسی حکمتیار نیز دارای ویژگی‌هایی چون خودشیفتگی و انحصارطلبی است. او نه‌تنها مخالف حضور اقوام دیگر در قدرت است، بلکه هرگونه طرحی را که مبتنی بر عدالت اجتماعی و سیاسی باشد، رد می‌کند. در واقع، حکمتیار نه به گفت‌وگو باور دارد و نه به مصالحه. او تنها زمانی حاضر به مشارکت است که ساختار قدرت به‌طور کامل در اختیار او یا جریان‌های هم‌فکرش باشد. این ویژگی شخصیتی، در کنار تعصب قومی، باعث شده تا او در هیچ‌یک از نشست‌هایی که هدف آن ایجاد حکومت فراگیر است، شرکت نکند. انصراف او از نشست اسلام‌آباد نیز از همین منطق پیروی می‌کند.

پنجم؛ مخالفت با نشست اسلام‌آباد؛ تداوم انکار عدالت

انصراف حکمتیار از نشست اسلام‌آباد، نه یک تصمیم تاکتیکی، بلکه ادامه همان رویکرد انحصارطلبانه‌ای است که در طول عمر سیاسی‌اش دنبال کرده است. او به‌خوبی می‌داند که این نشست با حضور مخالفان فارسی‌زبان طالبان، می‌تواند زمینه‌ساز فشارها برای ایجاد حکومت فراگیر باشد. اما چون چنین ساختاری با اصول فکری و قومی او در تضاد است، ترجیح می‌دهد از آن فاصله بگیرد. حتی اگر طالبان او را تحقیر کنند، بازهم حاضر است سلطه آنان را بپذیرد، اما تقسیم قدرت با اقوام دیگر را نه. این رفتار، نشان‌دهنده آن است که حکمتیار نه به عدالت سیاسی باور دارد و نه به آینده‌ای که در آن همه اقوام افغانستان سهم برابر داشته باشند.

اما نکته آخر و جمع بندی این‌که؛ در پنج دهه گذشته، افغانستان ساختارهای سیاسی متعددی را تجربه کرده است، اما هیچ‌یک نتوانسته‌اند مشکل اصلی کشور یعنی نبود عدالت قومی و مشارکت برابر را حل کنند. حکمتیار، به‌عنوان یکی از چهره‌های تأثیرگذار این دوران، نه‌تنها در حل این مشکل نقش نداشته، بلکه با تعصب قومی و انحصارطلبی، به تداوم آن کمک کرده است. امروز نیز در برابر تلاش‌هایی برای ایجاد حکومت فراگیر، او موضع‌گیری منفی دارد.

نوشته های مرتبط :