درد دل یک معلّم؛ این عوعوِ سگان شما نیز بگذرد

دسته: تحلیل
نویسنده: خراسانی
1404/01/31
9:43 ق.ظ
بازدید: 24

پایگاه خبری تحلیلی روایت : چنان‌که همه می‌دانیم، نزدیک به‌چهارسال است که دروازه‌های آموزش و پرورش، یعنی مکتب‌ها و دانشگاه‌ها و سایر آموزش‌گاه‌ها به‌روی صدها هزار انسان -که دختران مظلومِ وطن اند و نیمی از مردم این خاک‌وآبِ خراب و خسته به‌شمار می‌آیند-، بسته است؛ آن‌هم به‌دلیلی که خود «دلیل» نیست و از «دلیل» خواندن آن عرق شرم و خجلت از جبینِ وجدان انسانی‌که اندک بهره‌ای از وجدان دارد و مایه‌ای از عقل، می‌چکد، ولی عجالتاََ جز آه و دریغ با خود و دوستان و شِکوه و ناله به‌پیش‌گاه حضرت حق نمی‌تواند کرد. روشن است که این بلای ناگوار و شرِّ عظیم و شرم‌آور که در شرّ‌بودن آن لحظه‌ای درنگ و تردید نتوان کرد، از یک‌سو مُلک را زخمی کاری زده که ناگزیر است باز به‌عقب برگردد و همان ناچیز و اندک راهی را که چندصباحی به‌سوی «نجات» و «رهایی» و «خوش‌روزی» با پای لنگ و مجروح خویش آمده بود، از سر گیرد و از سوی دگر، دلِ تقریباََ هر اهل و ساکن این مملکت را برحسبِ عقل و بیداری ضمیرش آزرده و خونین کرده است. اما، آن‌چه بیش‌تر از آن موجب رنج و درد و اندوه آدمی است، دیدن احساسات آکنده از پاکی و خلوص و حسرت و آه و افسوس و بی‌چاره‌گی و مظلومیت و آرزوهای شیرین، ولی تلخ و غم‌انگیزِ دختران مظلوم و دانش‌دوست و مستعدی است که از درس و مشق و طلبِ علم بازمانده‌ و اختیار اولیه و کرامت انسانی‌ خویش را باخته‌اند و به‌سبب همان شب و روز خونِ دل می‌خورند و با این‌همه، به‌گونه‌ای متناقضی با امیدی توام با یاس و دل‌سردی، چشم به‌‌دررسیدنِ فردایی روشن از آن‌چه هست بسته‌اند؛ فردایی‌که دست‌کم اکنون نشانه‌ای از آن به‌چشم نمی‌خورد.

چنان‌که همه می‌دانیم، نزدیک به‌چهارسال است که دروازه‌های آموزش و پرورش، یعنی مکتب‌ها و دانشگاه‌ها و سایر آموزش‌گاه‌ها به‌روی صدها هزار انسان -که دختران مظلومِ وطن اند و نیمی از مردم این خاک‌وآبِ خراب و خسته به‌شمار می‌آیند-، بسته است؛ آن‌هم به‌دلیلی که خود «دلیل» نیست و از «دلیل» خواندن آن عرق شرم و خجلت از جبینِ وجدان انسانی‌که اندک بهره‌ای از وجدان دارد و مایه‌ای از عقل، می‌چکد، ولی عجالتاََ جز آه و دریغ با خود و دوستان و شِکوه و ناله به‌پیش‌گاه حضرت حق نمی‌تواند کرد. روشن است که این بلای ناگوار و شرِّ عظیم و شرم‌آور که در شرّ‌بودن آن لحظه‌ای درنگ و تردید نتوان کرد، از یک‌سو مُلک را زخمی کاری زده که ناگزیر است باز به‌عقب برگردد و همان ناچیز و اندک راهی را که چندصباحی به‌سوی «نجات» و «رهایی» و «خوش‌روزی» با پای لنگ و مجروح خویش آمده بود، از سر گیرد و از سوی دگر، دلِ تقریباََ هر اهل و ساکن این مملکت را برحسبِ عقل و بیداری ضمیرش آزرده و خونین کرده است. اما، آن‌چه بیش‌تر از آن موجب رنج و درد و اندوه آدمی است، دیدن احساسات آکنده از پاکی و خلوص و حسرت و آه و افسوس و بی‌چاره‌گی و مظلومیت و آرزوهای شیرین، ولی تلخ و غم‌انگیزِ دختران مظلوم و دانش‌دوست و مستعدی است که از درس و مشق و طلبِ علم بازمانده‌ و اختیار اولیه و کرامت انسانی‌ خویش را باخته‌اند و به‌سبب همان شب و روز خونِ دل می‌خورند و با این‌همه، به‌گونه‌ای متناقضی با امیدی توام با یاس و دل‌سردی، چشم به‌‌دررسیدنِ فردایی روشن از آن‌چه هست بسته‌اند؛ فردایی‌که دست‌کم اکنون نشانه‌ای از آن به‌چشم نمی‌خورد.

باری، چندی‌ است در مکتبی درس می‌دهم و یکی از صنف‌هایی‌که درسی از آن‌ بر عهده دارم، صنف پنج است. صنف و سالی‌که یک‌سال پس از آن -یعنی کلاس شش- بیش‌تر از سه‌سال است به‌گونه‌ای رسمی آخرین و بالاترین درجه‌ای تحصیلی و آموزشی برای دختران گشته است. در این صنف که اکثریت مطلق آن پسران اند، پنج دانش‌آموز دختر نیز هستند که چون اقلیّت اند، در دو صندلیِ جلو می‌نشینند.
در یکی از ساعت‌های درسی که قدری مجالِ سخن‌گفتنِ بیرون از درس رسمی با شاگردان دست داد، یکی از آن‌ها پرسشی در باب مسائلی مانند «دعا» و «نماز» و «روزه» و از این دست پرسید. پس از گفتن چند گپ کلّی و ساده در پاسخ آن دانش‌جو، از یکی از شاگردانِ دختر پرسیدم: آیا نماز می‌خوانی؟ گفت: بله، استاد. پرسیدم: آیا دعا می‌کنی؟ گفت: ها، ولی نه همیشه. گاهی پس از نمازهایم طولانی دعا می‌کنم و گاهی نه. پرسیدم: چه دعاهایی می‌کنی و بیش‌تر از خدا چه می‌خواهی؟ خنده‌ای آمیخته با اندک شرم و شادی و شاید شگفتی بر صورت‌اش نقش بست و گفت: من سه دعا می‌کنم: یکی این‌که دروازه‌های مکتب‌ها به‌روی دختران گشوده شود که بتوانند تحصیل کنند، دیگر برای آرامی و تن‌درستی برادرانم که مسافر اند و دیگری هم برای مادرم”.
این پاسخ آن شاگرد شیرینم به‌راستی تامل‌انگیز بود و موجب احساسات متضاد و متناقضی: از این‌سو می‌دیدم که در روزگار چیره‌گیِ جهل و تاریکی بر خاک و دیار، هم‌چنان عشق و عطش و اراده‌ در وجود نهالان نورسته‌ نسبت به‌دانش و دانایی بیش‌وکم زنده است که عمیقاََ سبب دل‌خوشی و امیدواری بود، و از آن‌سو در آن لحن و سخنان و واژه‌گان، خلوص و صداقت و معصومیت و محرومیت و مظلومیّتِ حسرت‌انگیز و دل‌آزاری را می‌‌یافتم که به‌راستی جگر و گلوی هر آدم نیک‌جو و آزاده و عدالت‌خواهی را از بغض و آه می‌فشرد.

افزون براین، پری‌روز در مضمونِ پیش‌گفته به درس و عنوانِ «حقوق انسان» رسیده بودیم. برای این‌که ذهن و تصور دانش‌آموزان را در باب مفهوم «حق» یا «حقوق انسان» آزموده و دانسته باشم، پرسیدم: چه کسی می‌داند که «حق» چیست و «حقوق انسان» چه معنا؟ هر یک دستی افراشتند و گفتند آن‌چه می‌پنداشتند و می‌دانستند.
در ذیلِ عنوان پیش‌گفته، چهار-پنج «حق» به‌منزله‌ای حقوق بنیادی «انسان به‌مثابه‌ای انسان» آمده‌است که منشاء الهی و طبیعی دارد. «حق آموزش و پرورش» یکی از آن‌هاست.
هرچند گفتن و نوشتن خلاف مزاجِ ارباب بی‌مرّوتِ قدرت در این روزگار ناملایم و بی‌مهر، به‌بازی با آرامش و سلامت و بلکه جان و خون آدمی ماننده است، و به‌سخن حافظ باید «جریده» رفت «که گذرگاه عافیت تنگ است»، با این‌هم گاهی وجدان آدمی و تعهّد ایمانی و مسوولیّت و منزلت معلّمی نمی‌گذارد که آدمی یک‌سره مُهر بر لب ببندد و به‌گونه‌ای مطلق سیاست و محافظه‌کاری پیش گیرد.
من نیز با این نیّت که دست‌کم به‌قدر وسع و توانِ خویش ذهنی را جنبانیده و به‌راستی چیزی کارآمد و گره‌گشا که موجب خیر و برکتی گردد، گفته باشم، در توضیح «حق آموزش» با ادبیات و زبان دینی گفتم:
انسان‌ از آن‌جا که انسان هست، همین‌که پای بدین جهان می‌نهد، از پاره‌ای حقوق برخوردار می‌‌شود.

حقّ «تعلیم و تربیت» یکی از آن‌هاست: حق آموختن و یادگرفتن و دانش‌اندوختن و رهایی جستن از جهل و نادانی. پیامبر علیه‌السلام گفته است که «اُطْلُبُوا اَلْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّينِ»، و نیز آمده است که از گهواره تا گور دانش بجوئید و همین‌سان حدیث مشهورِ «طلب علم بر زن و مرد مسلمان واجب است»، و هم‌چنین است قول خداوند حکیم و علیم که جاهلان هرگز با عالمان و دانایان برابری نتوانند کرد، «هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ». پس، ما حق داریم بخوانیم و بدانیم و برای برخورداری از این حق شریف، صرفِ انسان‌بودن کافی‌است. دین و سرزمین و جغرافیا و قوم و نژاد و ملیّت و جنسیت و از این‌دست نمی‌تواند و نباید مانع تحقق آن حق فطری و الهی آدمی گردند و هیچ‌کس نمی‌تواند و نباید این حق را از ما بگیرد.
همین‌که گفتم «هیچ‌کس نمی‌تواند این حق را بگیرد»، بی‌درنگ همان شاگردِ پیش‌گفته گفت: چرا استاد؟ یک‌نفر می‌تواند بگیرد. گفتم: که؟ گفت: «طالب‌ها. طالب‌ها گرفته‌اند».
حقیقت این است که شنیدن این سخن بر من بسیار گران آمد، چنان‌که با شنیدن آن هیچ سخنی نتوانستم بگویم، جز این‌که با گفتن گپ‌هایی خواستم امید بدهم و توصیه به‌‌صبر و دعا بکنم. در آخرین لحظات درس «حقوق انسان» و حق تعلیم و تربیت اتفاقی پیش آمد که دل‌‌خراش‌تر از آن بود: سرمعلم مکتب به‌گونه‌ای شتاب‌زده و رنگ‌پریده و ترسیده وارد صنف شد و گفت: شاگردان دختر را جایی پنهان کن. پرسیدم: چرا؟ گفت: «ماموران امر به‌معروف و نهی از منکر» آمده‌اند و اکنون قرار است برای بررسی و بازرسی به‌صنف‌ها بیایند و اگر دختران را در یک صنف با پسران ببینند، نه‌تنها از مکتب اخراج می‌گردند، بلکه کل مکتب نیز با پرسش‌ها و چالش‌هایی مواجه می‌گردد.
هرچند چاره‌ای جز پنهان‌کردن آنان در جایی دور از چشم و دسترس آن «ماموران شیطان» که رسالتی جز گستردنِ جهل و تاریکی و کاری غیر از «امر به‌منکر و نهی از معروف» ندارند، نداشتم، با این‌هم هنگامی‌که دست بر شانه و سر آن‌ها می‌کشیدم تا برای دقایقی چند از صنف بیرون‌شان کنم، دچار عذاب وجدان عمیقی شدم و خود خجالت جگرشکافی کشیدم، هرچند خطایی نداشتم. در میانِ جان و زیر لب می‌گفتم: من اکنون دارم این‌ها را به‌سبب جرم از صنف بیرون می‌کنم، تا به‌چشم آن گماشتگان حق! نخورند. یعنی، این‌ها عاصی و گناه‌کار هستند؟ چه گناه زیبایی و چه معصیت آبرومند و عزیزی که به‌حتم به‌پیش‌گاه حضرت حق از آن صواب آنان سبقت می‌گیرد و به‌قول مولوی «این خطا از صد صواب اولی‌تر است»…
آن‌ها که رفتند، بُغضی سوزناک گلو و سینه‌ام را فشرد و قطرات اشک بر گونه‌هایم سرازیر گشت و پنهان از سایر شاگردان گریستم. چندان گریستم که شاگردان همه دیدند و آهسته می‌گفتند، استاد جگر‌خون شده است. یکی از آن‌ها دست‌مال‌کاغذیِ آورد و به‌دستم نهاد و رفت، بی‌آن‌که چیزی بگوید. آهی سرد برآوردم و به‌آسمان کبود نگریستم و خداوند، آن جانِ جهان و کارساز و آفریننده‌ای عادل و انتقام‌گیر و یگانه پناه‌گاه و واپسین تکیه‌گاه غریبان و مظلومان و بی‌کسان را به‌‌درد و زاری و شِکوه خواندم.

برای یک لحظه، آن قانون رسوا و بی‌آبروی این لشکر جهل و جنون در نظرم آمد که مگر برای دختران، حداقل تا صنف شش اجازه‌ای رسمی نیست؟ وانگهی، لعنت خدا و زمین و آسمان و چوب و سنگ و مور و ماهی را برای‌ این سیه‌دلان و اصحابِ جهل و تاریکی که خاری بر چشم و استخوانی در گلوی خلق خدا گشته‌ و سرنوشت آنان را در چنگال گرفته‌اند، آرزو کردم. آن‌گاه که به‌ سر و صورت‌های ناپاک آن ابلهان و سبک‌سران متوهّمِ خودبین می‌‌نگریستم، از خود می‌پرسیدم که آخر چه‌گونه آدمی می‌تواند این‌همه توهم و پندار و حماقت را حمل کند و نفس بکشد؟ ضرورت و اهمیتِ آموزش و پرورش که در عقل و دل دانش‌جویان خُردسال مکتب این‌سان بدیهی جلوه می‌کند، چه‌گونه عقلی است که برای این‌ طائفه یک‌سره خوار و خالی از ارزش است؟ سخن استاد مرتضی مطهری به‌یادم آمد که: زیر نام امر به‌معروف و نهی از منکر، ما چه منکرات و گناهان بزرگی که مرتکب نشده‌ایم و چه فتنه‌ها که در میان خلق نیفکنده‌ایم و چه ستم‌ها که که احمقانه و جاهلانه روا نداشته‌ایم. [نقل به‌معنا]. هم‌چنان‌که سخن شاملو را بر زبان داشتم که «روزگار غریبی‌است نازنین»، آن غزل غم‌انگیز و مشهور «سیف فرغانی» نیز به‌ذهنم می‌آمد:

هم مرگ بر جهان شما نیز بگذرد
هم رونق زمان شما نیز بگذرد
وین بوم محنت از پی آن تا کند خراب
بر دولت‌آشیان شما نیز بگذرد
باد خزان نکبت ایام ناگهان
بر باغ و بوستان شما نیز بگذرد
آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام
بر حلق و بر دهان شما نیز بگذرد
ای تیغ‌تان چو نیزه برای ستم دراز
این تیزی سنان شما نیز بگذرد
چون داد عادلان به جهان در بقا نکرد
بیداد ظالمان شما نیز بگذرد
در مملکت چو غرش شیران گذشت و رفت
این عوعو سگان شما نیز بگذرد
آن کس که اسب داشت غبارش فرو نشست
گرد سم خران شما نیز بگذرد
بادی که در زمانه بسی شمع‌ها بِکُشت
هم بر چراغدان شما نیز بگذرد
زین کاروان‌سرای بسی کاروان گذشت
ناچار کاروان شما نیز بگذرد
ای مفتخر به طالع مسعود خویشتن
تأثیر اختران شما نیز بگذرد
این نوبت از کسان به شما ناکسان رسید
نوبت ز ناکسان شما نیز بگذرد
بیش از دو روز بود از آن دگر کسان
بعد از دو روز از آن شما نیز بگذرد
بر تیر جورتان ز تحمل سپر کنیم
تا سختی کمان شما نیز بگذرد
در باغ دولت دگران بود مدتی
این گل ز گلستان شما نیز بگذرد
آبی‌ست ایستاده درین خانه مال و جاه
این آب ناروان شما نیز بگذرد
ای تو رمه سپرده به چوپان گرگ‌طبع
این گرگی شبان شما نیز بگذرد
پیل فنا که شاه بقا مات حکم اوست
هم بر پیادگان شما نیز بگذرد
ای دوستان خواهم که به نیکی دعای سیف
یک روز بر زبان شما نیز بگذرد…