انحصارگرایی آکادمیک؛ آیا تاریخ فقط به مورخان که دکترا دارد تعلق دارد؟

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
1404/01/30
12:33 ب.ظ
بازدید: 36

پایگاه خبری تحلیلی روایت : بحث دیشب در پایگاه خبری تحلیلی روایت که درباره افراطیت قومی برگزار شده بود، به جای تمرکز بر موضوع اصلی، به مجادله‌ای درباره «حق اظهار نظر» تبدیل شد. یکی از شرکت‌کنندگان با استناد به دارا بودن مدرک دکترای تاریخ، مدعی شد که تنها متخصصان رسمی تاریخ حق تحلیل روابط بین‌قومی، تبعیض تاریخی و کاربردهای سیاسی تاریخ را دارند. به عنوان کسی که چند صباحی را در رشته تاریخ آموخته ام، این دیدگاه که می‌توان آن را «انحصارگرایی آکادمیک» نامید، پرسش‌های مهمی را درباره ماهیت دانش تاریخ، رابطه آن با جامعه و حقوق شهروندان در مشارکت در بحث‌های سیاسی و تاریخی برمی‌انگیزد که چند نکته در این زمینه قابل توجه است:

بحث دیشب در پایگاه خبری تحلیلی روایت که درباره افراطیت قومی برگزار شده بود، به جای تمرکز بر موضوع اصلی، به مجادله‌ای درباره «حق اظهار نظر» تبدیل شد. یکی از شرکت‌کنندگان با استناد به دارا بودن مدرک دکترای تاریخ، مدعی شد که تنها متخصصان رسمی تاریخ حق تحلیل روابط بین‌قومی، تبعیض تاریخی و کاربردهای سیاسی تاریخ را دارند. به عنوان کسی که چند صباحی را در رشته تاریخ آموخته ام، این دیدگاه که می‌توان آن را «انحصارگرایی آکادمیک» نامید، پرسش‌های مهمی را درباره ماهیت دانش تاریخ، رابطه آن با جامعه و حقوق شهروندان در مشارکت در بحث‌های سیاسی و تاریخی برمی‌انگیزد که چند نکته در این زمینه قابل توجه است:

اول: تاریخ به مثابه دانشی میان‌رشته‌ای و عمومی

تاریخ به عنوان یک رشته دانشگاهی، همواره از تعامل با سایر حوزه‌های دانش مانند جامعه‌شناسی، علوم سیاسی، انسان‌شناسی و حتی اقتصاد بهره برده است. بسیاری از تحولات مهم در روش‌شناسی تاریخی تحت تأثیر این تعاملات شکل گرفته‌اند. برای مثال: مکتب آنال در فرانسه که تاریخ را با جغرافیا و جامعه‌شناسی پیوند زد. همین طور تاریخ‌نگاری مارکسیستی که تحلیل اقتصادی را وارد مطالعات تاریخی کرد. یا تاریخ شفاهی که از روش‌های انسان‌شناختی بهره می‌گیرد.
از این رو این میان‌رشته‌ای بودن ذاتاً به این معناست که مرزهای تاریخ انعطاف‌پذیر است و متخصصان سایر حوزه‌ها می‌توانند با تکیه بر تخصص خود، به درک تاریخ کمک کنند.

دوم: تاریخ به مثابه حافظه جمعی

تاریخ تنها متعلق به آکادمی نیست، بلکه بخشی از حافظه و هویت جمعی جامعه است. اقوام، گروه‌های اجتماعی و حتی خانواده‌ها روایت‌های تاریخی خود را حفظ و منتقل می‌کنند. انکار حق این گروه‌ها برای بیان و تفسیر تجربیات تاریخی خود، نوعی خشونت نمادین است که می‌تواند به حذف صداهای اقلیت بینجامد. از سویی دانش تاریخ وابسته داده های عوام است. ما در تاریخ بشر همش با مکاتبات رسمی تاریخی سروکار نداریم. بخش بزرگ و تقریبا کلی وقایع تاریخی مربوط به عوام جامعه که از سوی مورخین بعدا مکتوب شده است.

سوم: نقد انحصارگرایی آکادمیک

نخست این‌که هیچ کسی حق تشبث و ورود غیرحرفه‌ای به علوم دیگر را ندارد. اما مهم تمایز بین تخصص و مالکیت انحصاری است. در حالی که تخصص دانشگاهی در تاریخ بی‌تردید ارزشمند است، اما این به معنای مالکیت انحصاری بر حقیقت تاریخی نیست. تاریخ‌نگاری رسمی همواره در تعامل با روایت‌های مردمی، اسناد غیررسمی و تفسیرهای جایگزین تکامل یافته است. همانطوریکه در بالا اشاره شد؛ کشف بسیاری از اسناد تاریخی مهم توسط غیرمتخصصان صورت گرفته است. همچینن جنبش‌های اجتماعی غالباً با بازخوانی تاریخ از دیدگاه خود، تحولات علمی را پیش برده‌اند. در کنار آن تاریخ محلی و خرده‌روایت‌ها اغلب توسط غیرحرفه‌ای‌ها حفظ شده‌اند

چهارم: خطر سیاست‌زدگی تاریخ رسمی و آینده آن

تاریخ رسمی که تنها در انحصار گروه خاصی باشد، در معرض خطر تبدیل شدن به ابزار قدرت است. بسیاری از دیکتاتوری‌ها با کنترل متخصصان رسمی تاریخ، روایت‌های یکجانبه را ترویج کرده‌اند. تکثر صداها در تاریخ‌نگاری ضامن سلامت این دانش است.
از سویی هم با دفاع از حق عمومی برای مشارکت در گفتگوهای تاریخی ساحت تاریخ شکسته نمی شود. زیرا تاریخ به مثابه عرصه عمومی به یک مفهوم است. یورگن هابرماس وارث مکتب فرانکفورت از «عرصه عمومی» به عنوان فضایی برای بحث و تبادل نظر شهروندان یاد می‌کند. به اعتقاد او تاریخ به عنوان بخشی از این عرصه، باید در معرض نقد و بازخوانی همگانی باشد. او می گوید که شهروندان حق دارند که تجربیات تاریخی خود را بازگو کنند، روایت‌های رسمی را به پرسش بگیرند و از تاریخ برای تحلیل مسائل معاصر استفاده کنند. البته نکته مهم این‌که این مسئله با مسئولیت‌پذیری در اظهار نظر همراه باشد و این حق عمومی مستلزم مسئولیت است. همچنین این اظهار نظر مستند باشند، از تعمیم‌های نادرست پرهیز کنند و آماده نقد و اصلاح باشد. یعنی در کلیت این ملاحظات ربطی به مدرک دانشگاهی ندارد و مربوط به روش‌مند بودن بحث است.

پنجم:نمونه‌های تاریخی از مشارکت غیرمتخصصان

بسیاری از تحولات در فهم تاریخ نه توسط مورخان حرفه‌ای، که توسط نویسندگان، روزنامه‌نگاران و فعالان اجتماعی صورت گرفته است. مثلا الکسیس دو توکویل که حقوقدان بود، تحلیل‌های عمیق تاریخی ارائه داد. جرج اورول با رمان‌هایش به بازخوانی تاریخ معاصر پرداخت. فعالان حقوق مدنی در آمریکا با بازتعریف تاریخ برده‌داری، تحولات اجتماعی ایجاد کردند. همین طور در کشورهای شرقی و اسلامی ما تا سده های اخیر، مورخ اکادمیک که مدرک دکترا داشته باشد را نداریم.
نمونه آن تاریخ اسلام است که حدیث نگاری شروع شد و بعد وقایع نگاری و تا امروز رسید. مگر واقدی، ابن اسحاق، ابن هشام، طبری، یعقوبی و تاریخ نگاران بعدی مدرک دکترا داشتند؟ اگر تاریخ را به مدرک و تخصص آن خلاصه کنیم، اصولا ما به چند سال بیشتر نمی توانیم آگاهی داشته باشیم.

ششم: تاریخ شفاهی و مشارکت مردمی اما به سوی تاریخ نگاری اکادمیک و علمی

خلاصه سخن این‌که جنبش تاریخ شفاهی نشان داده که چگونه افراد عادی می‌توانند به غنای درک تاریخی کمک کنند. خاطرات جنگ، انقلاب‌ها و تحولات اجتماعی اغلب توسط غیرمتخصصان ثبت و تفسیر شده‌اند.
ادعای انحصارگرایانه مبنی بر اینکه تنها دارندگان مدرک دکترای تاریخ حق اظهار نظر درباره مسائل تاریخی را دارند، نه تنها غیردموکراتیک است، بلکه با ماهیت پویا و میان‌رشته‌ای دانش تاریخ در تناقض است.
البته متخصصان تاریخ باید نقش راهنمای روش‌شناختی را ایفا کنند، نه نگهبانان انحصاری حقیقت را. همچنین شهروندان باید با رعایت اصول مسئولیت‌پذیری، در بازخوانی تاریخ مشارکت داشته باشند. از سویی دیگر دانشگاه‌ها و افرادی که مدعی تاریخ نگاری حرفه ای هستند، باید به جای انحصارگرایی، به ترویج سواد تاریخی در جامعه بپردازند.
با این حال، تاریخ زنده است و حیات آن به تکثر صداها و مشارکت همگانی وابسته است. انحصارگرایی علمی نه تنها کمکی به پیشرفت دانش نمی‌کند، بلکه آن را به حاشیه می‌راند و از ارتباط با مسائل واقعی جامعه دور می‌سازد.

نوشته های مرتبط :