اسماعلیان معاصر؛ در پاسخ به مقاله‌ی علی امیری

یک:

جامعه شیعی اسماعیلی به ویژه ادارات رسمی آن واکنشی عمل نمی‌کنند که در مقابل هر نظر و سخنی موضع‌‌گیری کند. زیرا اگر قرار باشد به حرف و سخن‌های ساده‌انگارانه‌ی هر کسی واکنش نشان داده شود، در آن صورت بیست وچهار ساعت یک شب و روز کافی نیست، ناگزیر باید چند ساعت از فردا را هم قرض کرد. الزاما این به آن معنا نیست که حرفی برای گفتن وجود ندارد. جریان فکری شیعی اسماعیلی از پویا‌ترین مکتب‌های اسلام است. حرفی که هزار سال پیش ناصرخسرو گفته هنوز بر جهان سخن حکمرانی می‌کند. از سوی دیگر که اسماعیلیان یک اعتماد به نفس معنوی دارند که همیشه در مواجهه با نظریات مخالف، مدارا و تساهل را در پیش می‌گیرند.

دو:

علی امیری -نویسنده‌ی مقاله یادشده- به لحاظ اعتقادی شیعی اثنا‌عشری است. اگر به زبان عام بگویم از علی امیری توقع نداریم که به عصمت امام حاضر اسماعیلیان ایمان بیاورد. اما کمترین انتظاری که می‌شد از او داشت، این بود که همان چند واژه کنایه‌آمیز تسلیت آخر مقاله‌اش را در همان روزی می‌نوشت که امام چهل‌و‌نهم اسماعیلیان از این جهان فانی رحلت کرد. همدردی و غم‌شریکی، یک ارزش اخلاقی در تمام جوامع بشری است. به‌ویژه ما اسماعیلیان افغانستان همواره در تعامل با برادران دوازده‌امامی خود این اصول اجتماعی را رعایت کرده‌ایم. برای نمونه، زمانی که آیت‌الله خمینی درگذشت، دوازده‌امامی‌ها در بامیان چندین روز عزاداری کردند. بزرگان و اهل قلم اسماعیلی برای فاتحه و همدردی نزد آن‌ها رفتند.
علی امیری در مقاله‌اش، با استناد به نوشته‌های فیض‌محمد کاتب، نتیجه‌گیری کرده که هزاره‌های اسماعیلی افغانستان جایگاه امام خود را در حد حجت می‌دانسته‌اند. این یک توهین آشکار به تاریخ و باور نسل گذشتته‌ی ما است. هرچند کاتب چنین اشاره‌ای نکرده است و این نتیجه‌گیری او من‌درآوردی است ولی تول و ترازوی ایمان اسماعیلیان بدون بررسی سایر اسناد شیعی اسماعیلی، نه تنها علمی نیست بلکه خنده‌آور است. آن هم با نقل قولی از فیض‌محمد کاتب؛ کسی که قلمش از خون اسماعیلیان رنگ می‌گرفت. او گزارش‌های مربوط به کشتار اجداد مرا با عناوینی چون «کفر اشرار» به فرمایش دربار می‌نوشت تا خدمتی به امیر آهنین و خانواده‌اش کرده باشد. در افغانستان یکی از کسانی‌که در این بیست سال گذشته لباس قداست برایش تهیه شده، ملا فیض‌محمد کاتب است. خوب است که نوشته‌های کاتب نیز با دید انتقادی و شک نگریسته شود و ملاک قضاوت‌های انسان امروزی و عاقل نباشد.
امیری نوشته است که اسماعیلیان دچار بحران معنوی شده و به‌سوی سکولاریسم می‌روند و سمبل‌های مذهبی دیگر برای آنان آن معنای سابق را ندارند. این ادعا نه‌تنها خصمانه، بلکه ساده‌انگارانه است. معنویت و ایمان اساس زنده‌گی جماعت شیعی اسماعیلی است. خوانش اسماعیلیان از دین، از زنده‌گی یک خوانش معنویت محور است. این اوج معنویت است که اسماعیلیان از تنوع و کثرت‌گرایی تجلیل می‌کنند و زنده‌گی را بزرگ‌ترین موهبت الهی می‌دانند. از باب نمونه باید ذکر شود که همه اسماعیلیان جهان در همین چهل و چند روز پیش با ایمان و تعهد معنوی در یک روز به امام زمان حی و حاضر خود حضرت شاه‌رحیم‌‌‌الحسینی بیعت کردند. زمانی‌که میلیون‌ها انسان بدون هیچ استثنا در امر بیعت از امام زمان خود یک‌صدا حاضرند، این اوج ایمان و معنویت است. در واقع سمبل‌های مذهبی نزد اسماعیلیان بسیار اهمیت دارد. مثلا جماعت‌خانه‌های اسماعیلیان در جهان تنها یک مکان عبادی نیست، بلکه نهادی است که در ترویج مدارا، دانایی و بهبود زنده‌گی مادی و معنوی جماعت نقش بازی می‌کند. ارتباط اسماعیلیان با این نهاد گواه روشنی بر عمق معنویت آنان است.
همچنان، آقای امیری ظاهرا نمی‌داند که اسماعیلیان به تمایز دین و دنیا باور ندارند و توازن میان خرد و ایمان را از مبانی اساسی خود می‌دانند. برای دیگران تعیین تکلیف هم نمی‌کنند. آن‌ها نه عبادت خود را در معرض نمایش می‌گذارند و نه دین‌داری را وسیله‌ای برای فخرفروشی.
آقای امیری در این مقاله با اشاره به مشکلات اسماعیلیان افغانستان مدعی است که از امام اسماعیلیان در این باره صدایی شنیده نمی‌شود. باید گفت که امام زمان اسماعیلیان موضع‌‌گیری فیسبوکی نمی‌کند، بلکه عمل می‌کند. نهادهای امامتی در افغانستان حضور دارند و در حد توان به مشکلات جماعت اسماعیلی رسیدگی می‌کند. اما وضعیت افغانستان برای همه‌ی مردم افغانستان یک وضعیت ایده‌آل نیست. از یاد نبریم که یک بخش ماجرای فشارهای مذهبی مشکل اجتماعی و فرهنگی افغانستان است که خاص یک منطقه هم نیست. تعصب مذهبی در کل این سرزمین بیداد می‌کند و راه‌حلی فوری برای تغییر این وضعیت وجود ندارد که همه مردم افغانستان یک‌شبه دست از تعصب بردارند و هم‌دیگر‌پذیر شوند. اما اسماعیلیان در ترویج مدارا پیش‌گام بوده‌اند.
در بخش دیگری از این مقاله آقای امیری درباره مال واجبات -مالیات شرعی- اسماعیلیان نوشته که «معلوماتی وجود ندارد که سالانه چه اندازه مالیات شرعی از سوی مؤمنین به دفتر امامت سرازیر می‌شود». این پرسش هم از بنیاد غیرمنطقی است. نخست این‌که دفتر امامت یا سایر نهادهای رسمی امامت مکلف به گزارش‌دهی از صورت حساب مال واجبات جماعت اسماعیلی برای دیگران نیست. برخلاف تصور امیری، منابع مالی امامت اسماعیلی در یک نقطه متمرکز نیست، بلکه در سطح جهانی میان نهادهای امامتی و جماعتی توزیع می‌شود. باید یادآور شد که هیچ پولی از داخل به خارج ارسال نمی‌شود؛ بلکه مال واجبات و نذورات اسماعیلیان در همان کشور صرف توسعه و تقویت نهادهای امامتی می‌شود.
این‌که امیری کارهای امامت شیعی اسماعیلی را خیریه تلقی کرده است، نهایت ساده‌انگارانه است. فعالیت‌های امامت خدمت به انسان است و حفظ کرامت انسانی جوهر اصلی آن را تشکیل می‌دهد. این همان فلسفه‌ای است که در نامه حضرت علی به مالک اشتر بیان شده است؛«مردمان یا برادر دینی تو هستند یا هم‌نوع تو»، همچنین، این فلسفه با آموزه‌های عرفانی هم‌آهنگ است؛«هرکه در این خانه آمد، نانش دهید و از ایمانش نپرسید». کار خیریه و تجارت با این فلسفه‌ که اصل آن منشا در رسالت امام دارد قابل مقایسه نیست.
امامت شیعی اسماعیلی یک نهاد فراملی است که جانشینی پیامبر را از دوران حضرت علی تا امروز تداوم بخشیده است. این امامت، برخلاف نهادهای سیاسی و ساختارهای حکومتی، نه بر اساس مرزهای جغرافیایی تعریف می‌شود و نه در بند اقتضائات مادی دولت‌ها محدود می‌ماند بلکه یک اتوریته‌ی معنوی است که مشروعیت آن از نص قرآنی و باور پیروانش سرچشمه می‌گیرد.
ولایت امام وابسته به حکومت‌داری، سرزمین یا ارتش نیست. در روزگار معاصر امام زمان اسماعیلیان اتوریته‌ی خود را فراتر از مرزهای جغرافیای سیاسی اعمال می‌کند. دانشمند محترم داریوش محمدپور در کتاب خود «ولایت بدون سرزمین» این رویکرد فعالیت‌های امامت را به‌خوبی توضیح داده است. در این نظریه، ولایت امام زمان بدون این‌که مداخله در امور کشورها تلقی شود، پیش برده می‌شود. این خوانش، تحولی در فعالیت‌های امامت و همچنین در سطح کلام و ادبیات مذهب شیعی اسماعیلی محسوب می‌شود.
آنچه که امیری درباره‌ی زنده‌گی امام اسماعیلی مطرح می‌کند، از جمله بحث جزیره‌ی شخصی و سیاحت در کشتی خصوصی نشان می‌دهد که دانش او درباره‌ی امامت اسماعیلی فراتر از اطلاعات پراکنده‌ی رسانه‌های اجتماعی، ویکی‌پدیا و گوگل نرفته است. این رویکرد سطحی، نه‌تنها درک درستی از جایگاه امامت در سنت و تاریخ مذهب شیعی اسماعیلی ارائه نمی‌دهد، بلکه آن را به یک روایت کلیشه‌ای و تحریف‌شده تقلیل می‌دهد. امام زمان شیعیان اسماعیلی تمام امکانات و منابع امامت خود را وقف بهبود کیفیت زندگی جماعت خود کرده است و امروزه بهترین نهادها و سازمان‌هایی که با معیارهای جهانی برابر است برای اسماعیلیان خدمات ارائه می‌دهند. این نوع ارتباط و خدمات از آدرس یک نهاد دینی-مذهبی اصلا بی‌‌سابقه است. دیوان امامت اسماعیلی ارتباط نهادمند با تمام جهان اسماعیلی دارد.
خوانش امیری در خو‌ب‌ترین حالت یک خوانش کلاسیک افراطی از مذهب شیعی اسماعیلی است. هرچند در این خوانش هم دچار تناقض است. مثلا می‌گوید که ناصر خسرو مقام خود را سیاسی می‌دانست. خنده آور است. شاه‌فرد تمام آثار و کلام ناصر خسرو بیعت و تبعیت از ولایت امام حی و حاضر است. گفتار اول کتاب وجه‌دین را مشخصا به اثبات حجت خدای‌تعالی که مراد از امام زمان است، اختصاص داده است. یکی دیگر از ابهامات امیری اشاره به اسماعیلیان شام است که مدعی است اسماعیلیان شام هم منتظر ظهور امام زمان شان است. این خوانش نادرست است. مراد از اسماعیلیان شام کی‌ها است؟ نه شام به عنوان یک جغرافیای سیاسی امروز وجود دارد و نه هم اسماعیلیانی وابسته به این هویت. این ابهام مطالعات و فهم امیری را از بنیاد زیر سوال می‌برد. اگر مراد از اسماعیلیان نزاری سوریه است که همین یک هفته پیش امام زمان اسماعیلیان آقاخان پنجم در سطح جهانی گفت که اسماعیلیان در سوریه تاریخ بیش از هزار ساله دارد و من امام زمان شان هستم و صد میلیون یورو نیز برای بازسازی این کشور کمک کرد.
در بحث شریعت، اسماعیلیان پایبند به شریعت است. اما تعریف و نگاه آنان به شریعت با آنچه که دیگر مذاهب دارندِ متفاوت است. در مذهب شیعی اسماعیلی از صلاحیت‌های خاص امام زمان است که دین را تفسیر کند و پیروانش را مطابق به شرایط و زمان هدایت کند. شریعت در طول تاریخ در میان جوامع اسلامی تحول یافته و یک معیار یا قرائت خاصی از شریعت در میان مسلمانان وجود ندارد.
امیری در چند جای دیگر از زبان توهین و اهانت کار گرفته و در کنار سبک و سنگین کردن ایمان اسماعیلیان، یکتن از بزرگ‌ترین شخصیت‌های تاریخی اسماعیلیان- حسن صباح- را یک شخص مجهو‌ل‌الهویه خوانده است. اما در کل ادبیات نوشتاری امیری بیشتر به ادبیات غیر علمی می‌ماند تا یک نقد علمی.