کلاه شرع بر سر فقر

دسته: تحلیل
نویسنده: ساعی
1404/02/03
11:03 ق.ظ
بازدید: 26

پایگاه خبری تحلیلی روایت : در پس پرده‎ی چهره‎ی عارفانه‎ی پر از ذکر و ورد، طریقه‎های قادریه و نقشبندیه شبکه‎های هدف‎مند پیچیده از نفوذ اطلاعاتی و اجتماعی و سیاسی ساخته اند که در طول قرون با مهارت در پنهان‎کاری، خود را در لایه‎های مختلف جامعه اسلامی تنیده اند. این طریقت‎ها نه تنها با بهره‎گیری از ابزاری چون خان‌قاه، سلسله مراتب معنوی، و زبان عوام‎پسند، به ساختن مشروعیت برای خود پرداخته اند بلکه در موارد بسیار ی به بازوی نرم قدرت‎های خارجی در سرزمین‎های مسلمان بدل شدند. شناخت این افزارها پرده از چهره‎ی‎ای برمی‎دارد که تا اکنون زیر پوشش تقدس و تصوف پنهان مانده است.

در پس پرده‎ی چهره‌ا‎ی عارفانه‎‌ی پر از ذکر و وُرد، طریقه‌‎های قادریه و نقشبندیه شبکه‌های هدف‎مند پیچیده از نفوذ اطلاعاتی و اجتماعی و سیاسی ساخته اند که در طول قرون با مهارت در پنهان‎‌کاری، خود را در لایه‎‌های مختلف جامعه اسلامی تنیده اند. این طریقت‎‌ها نه تنها با بهره‌گیری از ابزاری چون خانقاه، سلسله مراتب معنوی، و زبان عوام‎‌پسند، به ساختن مشروعیت برای خود پرداخته اند بلکه در موارد بسیار ی به بازوی نرم قدرت‎‌های خارجی در سرزمین‎‌های مسلمان بدل شدند. شناخت این افزارها پرده از چهره‎‌های برمی‎دارد که تا اکنون زیر پوشش تقدس و تصوف پنهان مانده است.

طریقت قادریه

طریقه‎ی قادریه در قرن ششم هجری در بغداد شکل گرفت و سپس در سراسر دنیای اسلام گسترش یافت، از جمله در ایران، عراق، ترکیه، افغانستان، شمال افریقا، آسیای میانه و هند. قابل یادآوری است که طریقت قادریه از قرن هشتم هجری قمری (۱۳۰۰ تا ۱۴۰۰م) در خراسان بزرگ توسعه یافت. بنیان‎گذار آن عارف بزرگ ایرانی شیخ عبدالقادر متولد گیلان و ساکن بغداد بود. شیخ عبدالقادر گیلانی از چهره‎های بزرگ مذهب حنبلی و از متفکران بزرگ جهان اسلام است که تلفیقی از فقه، زهد و عرفان را ارائه داد.
در افغانستان، تبار گیلانی‎‌ها طریقه‌‎ی قادریه را نماینده‌‎گی می‎کردند. مشایخ قادریه در نقش واسطه‎‌‌‌های سیاسی، مشاوران دربارها، و حتی در قالب شبکه‎‌های نفوذی و (گاه ستون پنجمی‎‌ها) ظاهر شده ‎اند. برخی شاخه ‎های قادریه در افغانستان، خراسان و هندوستان در تماس با قدرت‎ های استعماری چون ایتالیا، آلمان و انگلیس قرارداشتند.

طریقت نقشبندیه

خواجه بهاالدین نقشبند بخاری (۱۳۱۸ – ۱۳۸۹)، از اهالی بخارا ادامه‎‌ی سلسله‎ ی معروف خواجه‌گان طریقه‎ نقشبندیه را تأسیس کرد. نقشبندیه مبتنی بر زهد، خلوت و سکوت بود، یعنی برخلاف ذکر جلی (با صدا)، بر ذکر خفی (ذکر درونی و بی‎صدا) تأکید می‎کرد. در افغانستان، هند، خراسان و امپراتوری عثمانی نفوذ و توسعه یافت. در افغانستان، در کندز، بدخشان، کابل، تخار، بغلان و هرات شاخه‎‌های فعالی داشتند. (در اوایل سده‎ی ۱۹ و ۲۰)، طریقت نقشبندی در جنبش‎‌های ضد استعماری در آسیای میانه، قفقاز و هند نقش داشتند. در سده‎‌های بعدی، نقشبندیه به چند شاخه تقسیم شد: نقشبندیه‎‌ی مجددیه: با محوریت شیخ احمد سرهندی (مجدد الف ثانی)؛ نقشبندیه‌‎ی خالدیه: در قرن ۱۹ میلادی در امپراتوری عثمانی؛ و نقشبندیه‌‎ی حقانیه: شاخه‌‎ی معاصر در افغانستان و پاکستان.
از مشایخ نام‎دار طریقت نقشبندیه در کابل در قرن ۱۸ و ۱۹ خواجه محمد زکریای کابلی بود که مقبره‎اش در محله کارته‎‌ی چهار کابل است. گفته اند که او با سرهندی متصل بود. خواجه‎‌گان تخار و بغلان که میان اقوام تاجیک و ازبیک نفوذ داشتند. خواجه سعدالدین بدخشانی، خواجه‌‎گان کشم و تالقان. هم‎چنان، در بخارا و سمرقند تاجیکستان – خود بهاالدین نقشبند که مقبره اش در بخارا است و شیخ زین‎‌الدین حصاری در تاجیکستان.

تأثیرات سیاسی

خان‎دان‎‌های «حضرات» و «پیر» نه‌تنها در عرصه‌های مذهبی و دینی نفوذ داشتند، بلکه با استفاده از روابط خود در دربارهای مختلف افغانستان، در سیاست‌گذاری‌ها و اداره امور دولتی دخالت می‌کردند. آن‎ها با در اختیار داشتن وجهه‎‌ی اجتماعی و منابع سرشار کمک‌‎های بلاعوض اقتصادی از لایه‎‌های اجتماعی بومیانِ کابل، کاپیسا، پروان، هرات، قندهار، بدخشان، تخار، کندز، عملاً بر روان و و اقتصاد مردم مستولی و مسلط بودند. حضرات، دارای پای‎گاه اجتماعی بودند و قدرت‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی داشته، مبلغ جدی اطاعت بدون قید و شرط مردم از جای‎گاه شاه یا امیر به عنوان ولی‎امر مسلمین بودند (تا زمانی‎که شاه یا امیر خواسته‌‎های شان را برآورده می‎ساخت). این جایگاه باعث ایجاد یک وضعیت شبه‌ارستوکراتیک شد که عملاً از تغییرات اجتماعی و اقتصادی جلوگیری می‌کرد و توجیه به تأمین منافع خان‎واده‌‎گی بود. خان‎دان‎های حضرت و پیر، با استفاده از ابزارهای مذهبی سعی در حفظ قدرت خود می‎کردند. این تلاش‌ها معمولاً به‌صورت حمایتی از برخی اقشار خاص صورت می‌گرفت که بیشتر از سوی این خان‎دان‎ها نفع می‌بردند و در برابر پیش‎رفت و اصلاحات ایستاده‎گی می‌کردند.

تأثیرات اجتماعی در مناطق مختلف افغانستان

در بسیاری از مناطق دورافتاده افغانستان، خان‎دان‎های روحانی «حضرات» و «پیر» به‌عنوان مراجع تصمیم‌گیری اجتماعی و دینی شناخته می‌شدند. آن‌‎ها با تکیه بر ریشه‌های قبیله‌ای و مذهب، تلاش می‌کردند جوامع روستایی و عشایری را تحت تأثیر قرار دهند. این تأثیرات نه‌تنها بر سیاست‌های محلی بلکه بر فرهنگ و ساختارهای اجتماعی نیز اثرگذار بود.
بسیاری از مردم، به‌ویژه در مناطق محروم و دورافتاده، به این خان‎دان‎ها به‌عنوان یک مرجع معنوی و اجتماعی نگاه می‌کردند و در نتیجه، هرگونه تلاش برای پیش‎رفت و تحول فرهنگی یا اقتصادی با مخالفت این خان‎دان‎ها مواجه می‌شد.

تأثیرات منفی بر زنان و طبقات محروم

یکی از جنبه‌های پنهان در تاریخ این خان‎دان‎ها، محدود کردن آزادی‌های اجتماعی به‌ویژه برای زنان و طبقات محروم است. این خان‎دان‎ها در جهت حفظ قدرت خود در جامعه‌های کوچک و محلی، به‌ویژه در روستاها، نه‌تنها بر نظام قبیله‌ای تسلط داشتند، بلکه از موقعیت مذهبی خود برای اعمال محدودیت‌های فرهنگی و اجتماعی استفاده می‌کردند. زنان، به‌ویژه در مناطقی که نفوذ این خان‎دان‎ها قوی بود، از دسترسی به آموزش، حقوق اجتماعی و سیاسی محدود می‌شدند.

قدرت‌های مذهبی و ساختارهای اجتماعی

خان‎دان‎های «حضرات» و «پیر» در ساختارهای اجتماعی قبیله‌ای افغانستان به‌ویژه در نواحی جنوبی و شرقی کشور نقش زیادی ایفا می‌کردند. قدرت‌های مذهبی آن‌ها با ایجاد تشکیلات مذهبی پیچیده و مرتبط با طریقت‌های صوفیانه، سعی داشتند از بسترهای اجتماعی سنتی برای حفظ موقعیت اجتماعی خود استفاده کنند. این قدرت‌ها به‌ویژه در فضاهایی که روابط مذهبی و قبیله‌ای به هم پیوسته بودند، بر نحوه‌ پذیرش یا مخالفت مردم با تحولات اجتماعی تأثیر می‌گذاشتند.

نمونه‌های مستند تاریخی تقش پیران در بازی‎های اطلاعاتی – تخریبی

در تحلیل‌های تاریخی می‌توان به اسناد مختلفی اشاره کرد که نشان‌دهنده‌ ارتباط این خان‎دان‎‌ها با نهادهای خارجی، به‌ویژه در دوران جنگ‌های جهانی، است. برخی از اعضای این خان‎دان‎ها در تحولات سیاسی و فرهنگی که به‌ویژه در دوران اشغال‌های خارجی و انقلاب‌ها رخ داد، نقشی مهم ایفا کردند. در جریان جنگ جهانی اول و دوم، آلمانی‎ها به‎ویژه در دوران ویلهلم دوم و سپس نازی‎ها، به دنبال تحریک مسلمانان علیه انگلیس و شوروری بودند. پیش‎داران اطلاعاتی آن‎ها با استفاده از صوفیان، سادات، و رهبران دینی محلی، تلاش داشتند قیام‎‌ها و شورش‎‌هایی را در افغانستان، هند و آسیای میانه سازمان دهند. این طریقه‎‌ها به دلیل نقش فراگیرش در میان توده‎‌های روستایی مذهبی، برای قدرت‎های جهانی (اعم از انگلیس، روس، آلمان) کانالی مؤثر برای نفوذ اجتماعی و اطلاعاتی بود.

منابع:
کتاب‌های «نبر افغانی استالین، یوری تیخانوف، مترجم عزیز آریانفر»؛ ««he Great Game، پیتر هاپکرک، «اسناد بایگانی بریتانیا»، India Office Records))

نوشته های مرتبط :