جدال فارسی و دری؛آیا «دلیل درست» به‌تنهایی کافی است؟

دسته: تحلیل
نویسنده: عبدالشهید ثاقب
1404/08/22
3:07 ب.ظ
بازدید: 44

پایگاه خبری تحلیلی روایت : سخنان استاد محمدکاظم کاظمی، شاعر و نویسنده‌ی نام‌آشنای کشور، را در یوتیوب روایت دیدم. او با استدلالی مستحکم، منطقی و علمی، آن‌چه را «جدایی دری و فارسی» خوانده می‌شود، به نقد کشید و نادرستی‌اش را به‌روشنی نشان داد.در درستی استدلال‌های آقای کاظمی تردیدی نیست؛ اما پرسش این است که آیا این استدلال‌ها می‌توانند کسانی را که بر جدایی فارسی و دری پافشاری می‌کنند، قانع سازند و به این مناقشه‌ی زبانی در افغانستان پایان دهند؟این پرسش مرا به یاد سخنی از روتخر برخمان، تاریخ‌پژوه و نویسنده‌ی هلندی، در کتاب جاه‌طلبی اخلاقی انداخت. برخمان در فصلی از این کتاب از «پنج توهم درباره‌ی تغییرات اجتماعی» سخن می‌گوید، و یکی از آن‌ها را «توهم استدلال درست» می‌نامد.

سخنان استاد محمدکاظم کاظمی، شاعر و نویسنده‌ی نام‌آشنای کشور، را در یوتیوب روایت دیدم.
او با استدلالی مستحکم، منطقی و علمی، آن‌چه را «جدایی دری و فارسی» خوانده می‌شود، به نقد کشید و نادرستی‌اش را به‌روشنی نشان داد.

در درستی استدلال‌های آقای کاظمی تردیدی نیست؛ اما پرسش این است که آیا این استدلال‌ها می‌توانند کسانی را که بر جدایی فارسی و دری پافشاری می‌کنند، قانع سازند و به این مناقشه‌ی زبانی در افغانستان پایان دهند؟

این پرسش مرا به یاد سخنی از روتخر برخمان، تاریخ‌پژوه و نویسنده‌ی هلندی، در کتاب جاه‌طلبی اخلاقی انداخت.
برخمان در فصلی از این کتاب از «پنج توهم درباره‌ی تغییرات اجتماعی» سخن می‌گوید، و یکی از آن‌ها را «توهم استدلال درست» می‌نامد.

به گفته‌ی او، «توهم استدلال درست» یعنی این باور خوش بینانه که اگر سخن‌تان منطقی و استدلال‌تان قوی باشد، طرف مقابل از باورهای بی‌پایه‌اش دست می‌کشد و عقب‌نشینی می‌کند.
اما برخمان می‌گوید چنین اتفاقی معمولاً نمی‌افتد.

او توضیح نمی‌دهد چرا، اما من گمان می‌کنم علت آن در ذات انسان نهفته است؛ چراکه رفتار انسان‌ها را تنها عقلانیت هدایت نمی‌کند.
غرایز، احساسات، منافع و تعلقات جمعی نیز بر تصمیم‌ها و موضع‌گیری‌های ما سایه می‌افکنند.
اگر انسان همان «حیوان ناطق» مورد نظر یونانیان و موجود صرفاً عقلانی عصر روشنگری بود، شاید استدلال درست برای تغییر اجتماعی کافی می‌بود؛
اما فروید نشان داد که بیش از عقل، این ناخودآگاه و غرایز هستند که رفتار انسان را شکل می‌دهند.

به همین دلیل است که برخمان می‌گوید:

«بیشتر اتفاقات خوب، به دلایل نادرست رخ می‌دهند.»

او نمونه‌ای تاریخی می‌آورد:
تامس کلارکسون، از پیشگامان جنبش لغو برده‌داری در بریتانیا، برای جلب حمایت مردم فقط از رنج بردگان سخن نگفت؛
بلکه بر رنج ملوانان بریتانیایی در کشتی‌های حامل برده تمرکز کرد.
او می‌دانست که درد سفیدپوستان برای جامعه‌ی بریتانیا ملموس‌تر از درد سیاه‌پوستان است.
این رویکرد را روان‌شناسان «قاب‌بندی مجدد اخلاقی» (moral reframing) می‌نامند — یعنی یافتن استدلال‌هایی تازه برای دیدگاه خود، به گونه‌ای که با ارزش‌ها و چارچوب‌های ذهنی مخالفان نیز هم‌طنین شود و درون «پنجره‌ی اوورتون» قرار گیرد.

آن‌چه برخمان از «توهم استدلال درست» و «قاب‌بندی مجدد اخلاقی» می‌گوید، برای ما در افغانستان بسیار آموزنده است.
جوانان این سرزمین سال‌ها است برای عدالت، برابری و کرامت انسانی مبارزه می‌کنند.
استدلال‌هایشان محکم و درست است، اما این درستی نتوانسته طرف مقابل را همراه کند.

شاید زمان آن رسیده که در روش استدلال و روایت خود بازنگری کنیم؛
تا در کنار درستی منطق، زبان احساس، هویت و منافع مخاطب را نیز دریابیم.
زیرا در جامعه‌ای که عقلانیت هنوز در اقلیت است،
دلیل درست به‌تنهایی کافی نیست —
باید آن را در قاب درست نیز عرضه کرد.

نوشته های مرتبط :