پیامدهای مثبت و منفی کودتای ۷ ثور

دسته: تحلیل
نویسنده: ضیا ضیایی
1405/02/07
10:06 ق.ظ
بازدید: 2

پایگاه خبری تحلیلی روایت : ۷ ثور ۱۳۵۷ خورشیدی، یکی از تلخ‌ترین و پیچیده‌ترین نقاط عطف تاریخ افغانستان است. آن روز حزب دموکراتیک خلق افغانستان با حمایت اتحاد جماهیر شوروی، کودتا کرد و رئیس‌جمهور وقت، سردار محمد داود خان، به همراه اعضای خانواده‌اش در کاخ ریاست‌جمهوری به قتل رسید. این رویداد، در حالی که حاکمیت استبدادی را سرنگون کرد؛ اما خود نیز جنایت و سرکوب و حاکمیت دست‌نشانده را تحمیل کرد. با این حال اما پیامدهایش فراتر از یک کودتا رفت. به آتش کشتار و خفقان دامن زد، جنگ داخلی و مداخله خارجی را کلید زد و ویرانی‌هایی آفرید که تا امروز ادامه دارد. البته در میان تاریکی، برخی تحولات غیرمستقیم مثبت نیز رخ داد؛ از سرنگونی سلطه خاندانی کهن گرفته تا بیداری ملیت‌های محروم و به رسمیت شناخته شدن فارسی‌زبانان و شیعیان.

۷ ثور ۱۳۵۷ خورشیدی، یکی از تلخ‌ترین و پیچیده‌ترین نقاط عطف تاریخ افغانستان است. آن روز حزب دموکراتیک خلق افغانستان با حمایت اتحاد جماهیر شوروی، کودتا کرد و رئیس‌جمهور وقت، سردار محمد داود خان، به همراه اعضای خانواده‌اش در کاخ ریاست‌جمهوری به قتل رسید. این رویداد، در حالی که حاکمیت استبدادی را سرنگون کرد؛ اما خود نیز جنایت و سرکوب و حاکمیت دست‌نشانده را تحمیل کرد. با این حال اما پیامدهایش فراتر از یک کودتا رفت. به آتش کشتار و خفقان دامن زد، جنگ داخلی و مداخله خارجی را کلید زد و ویرانی‌هایی آفرید که تا امروز ادامه دارد. البته در میان تاریکی، برخی تحولات غیرمستقیم مثبت نیز رخ داد؛ از سرنگونی سلطه خاندانی کهن گرفته تا بیداری ملیت‌های محروم و به رسمیت شناخته شدن فارسی‌زبانان و شیعیان.

کشتار، خفقان و حاکمیت وحشت

نخستین و آشکارترین پیامد کودتای ۷ ثور، استقرار رژیمی بود که خشونت را به عنوان ابزار حکمرانی انتخاب کرد. حزب خلق (تحت رهبری نورمحمد تره‌کی و حفیظ الله امین) بلافاصله پس از به قدرت رسیدن، رقبای سیاسی، افسران وفادار به داود، روشنفکران و حتی شخصیت‌های مذهبی را دستگیر، شکنجه و اعدام کردند. زندان پل‌چرخی به نماد وحشت تبدیل شد. تظاهرات مردمی در هرات و کابل با گلوله پاسخ داده شد. این فضای خفقان، باعث شد که بخش بزرگی از جامعه، به سمت جهاد مسلحانه بروند. در واقع، کودتا خود یکی از نیروهای محرک اصلی برای شکل‌گیری جهاد بعدی بود.

جنگ تحمیلی و تجاوز شوروی

پیامد دیگر ۷ ثور، تجاوز شوروی بود. زیرا سرکوب داخلی به تنهایی کافی نبود و اختلافات شدید میان جناح‌های خلق و پرچم، و ناتوانی در مدیریت اعتراضات مردمی، شوروی را به این نتیجه رساند که برای حفظ رژیم دست‌نشانده، باید مستقیماً مداخله کند. در جدی ۱۳۵۸، ارتش سرخ به افغانستان حمله کرد. این چنین آغازی بود بر یک دهه جنگ ویرانگر که گفته نزدیک به ۲ میلیون نفر را به کام مرگ فرستاد، میلیون‌ها نفر را آواره مرزها کرد و زیرساخت‌های کشور را به کلی تخریب نمود. مداخله شوروی همچنین از بتن جهاد، زمینه‌ساز افراطی‌گری و ظهور طالبان در سال‌های بعد شد. زنجیره بحرانی از اینجا آغاز شد؛ بحرانی که تا امروز با طالبان فعلی بی‌انتها ادامه دارد.

جنگ داخلی، هرج‌ومرج و از دست دادن فرصت تاریخی

پیامد دیگر کودتای ۷ ثور اینکه، پس از خروج شوروی (۱۹۸۹) و سقوط دولت نجیب و پیروزی مجاهدین، هرچند این پیروزی یک دست اورد بود، اما خیلی زود با مداخلات پاکستان زیاده خواهی بعضی گروه های جهادی و حزبی، کشور به جای آرامش، وارد یک جنگ داخلی تمام‌ عیار شد. هر یک از گروه‌های حزبی و قومی سهم خواه قدرت بودند. کابل خانه به خانه تخریب شد، هزاران غیرنظامی کشته شدند و مردم از چهار جهت در محاصره وحشت قرار گرفتند. این آشوب داخلی بستر مناسبی را برای رشد طالبان فراهم کرد. آن‌ها در سال ۱۹۹۴ پا به عرصه گذاشتند و در ۱۹۹۶ کابل را تصرف کردند. از آن لحظه تا سقوط طالبان در ۲۰۰۱ و بازگشت مجددشان در ۲۰۲۱، افغانستان هرگز طعم ثبات پایدار را نچشید. تمام این فجایع، ریشه در همان روز اول کودتا و تصمیم برای تغییر غیرقانونی قدرت با حمایت بیگانه دارد.

پیامد مثبت غیرمستقیم؛ سرنگونی سلطه خاندان ال یحیی

اما پیامد مثبت و غیر مستقیم، اول اینکه پیش از کودتا، افغانستان در حدود ۵٠ سال عملاً در انحصار یک خاندان خاص یعنی خاندان ال یحیی (اول نادر و ظاهرشاه بعد سردار داود) بود. این خاندان از دوره شاه امان‌الله تا سلطنت محمدظاهر و سپس ریاست‌جمهوری داود، حاکمیت استبدادی داشتند. انحصار قدرت به سلطه‌ای نفرت‌انگیز و نادیده‌گیرنده حقوق دیگر ملیت‌ها تبدیل شده بود. کودتای ۷ ثور هرچند با منطق ناصحیح و همراه با تخریب کامل دستگاه حکومت انجام شد، اما این ساختار کهن و خاندانی را فروپاشاند. پس از آن، دیگر هیچ کس نتوانست ادعای «حق الهی» یا «سلطنت موروثی» برای حاکمیت بر افغانستان بکند. اگرچه جانشینان (خلق و پرچم) بسیار بدتر بودند، اما اصل شکننده شدن استخوان‌بندی طبقه حاکم سنتی، حرکتی بود که می‌توان آن را یک پیامد غیرمستقیم و گاه مثبت ارزیابی کرد.

بیداری ملیت‌های محروم؛ تاجیکان، هزاره‌ها و دیگر فارسی‌زبانان

یکی از پیامدهای مثبت و غیر مستقبم و بعضاً غافل‌گیرکننده کودتا این بود که پس از فروریختن حاکمیت داود و سپس سلطه حزب خلق و پرچم، و مخصوصاً پس از مداخله شوروی، گروه‌های مقاومت مسلحانه اول بر پایه دینی و بعد هویت قومی شکل گرفتند. برای نخستین بار، تاجیکان افغانستان تحت رهبری احمدشاه مسعود و برهان‌الدین ربانی به یک نیروی سیاسی-نظامی قابل توجه تبدیل شدند. نهضت اسلامی افغانستان (به رهبری استاد ربانی) که بعدها حزب جمعیت اسلامی نام گرفت، جایگاه بلندمدتی در سیاست کشور پیدا کرد.

حتی در سال‌های بعد، تاجیکان توانستند اداره کشور را در دست بگیرند هر چند با چالش های ایجاد شده. همین‌طور، هزاره‌ها و شیعیان که سال‌ها تحت شدیدترین سرکوب‌های قومی بودند، در جریان جنگ با شوروی و سپس جنگ‌های داخلی، به رسمیت شناخته شدند. شیعیان برای اولین بار در حکومت مجاهدین به عنوان یک نیروی سیاسی منسجم در مرکز قدرت ظاهر شدند. هرچند این بیداری در فضای نبرد و خونریزی متولد شد، خود یک دستاورد بزرگ در به رسمیت شناخته شدن تنوع قومی-مذهبی افغانستان به شمار می‌رود.

نوشته های مرتبط :